Pirtûk, Çand û Xewna Kurdistaneke Serbixwe

Ez ji Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkan a Hewlêrê vegeriyam, lê dengvedan û bîranînên wê serdana xweşik hê jî di dil û hişê min de dijîn. Ji bo min, ew ne tenê geriyek di nav stendên pirtûkan û weşanxaneyan de bû; belkî demên tijî şahî, serbilindî û hêvî bûn. Wê serdanê dilê min bi aramî û dilxweşiyê tijî kir û baweriya min bi paşeroja nifşên ciwan û bi paşeroja Kurdistana me ya delal nû kir.

Di vê serdema ku medyaya civakî, telefonên jîr û teknolojiyên nûjen beşeke mezin ji jiyana rojane ya me dagir kirine de, gelek caran min ji xwe pirsî ye: Gelo pirtûk hîn jî ew heybet û sihra xwe ya berê diparêze? Gelo nifşên nû hîn jî di nav rûpelên pirtûkan de kêfa vedîtinê, hezkirina zanînê û xweşiya raman û fikirandinê dibînin?

Serdana min a vê pêşangehê bi awayekî herî xweşik bersiva van pirsan da. Dema min ew qas xelk ji temen û beşên cuda yên civakê dîtin ku bi eleqe û coş di nav stendên pêşangehê de digeriyan, ez gelek kêfxweş bûm. Lê dîmena ku herî zêde dilê min şad kir, hebûna hejmareke mezin a keç û xortên ciwan bû. Wan pirtûk vedikirin, sernavên nû digeriyan, ramanên xwe bi hev re parve dikirin û bi dilsoziyek rastîn berê xwe didan zanîn û xwendinê.
Min li rûyên wan temaşe kir û kêfxweşiyeke kûr hîs kir, mîna ku ez di wan de rûyê paşerojeke geştir ji bo welatê xwe dibînim.

Di destê her ciwanê ku pirtûkek digirt de min çirayek hêviyê didît, û di çavên her keçeke ku li pey zanînê bû de min soza siberojeke ronîtir ji bo Kurdistanê dixwend. Wê gavê min hîs kir ku pirtûk hê jî nirxa xwe winda nekiriye, agirê zanînê vemiriye, û ew nifşên ku em hêviya xwe bi wan girê didin, tevî hemû balkêşiyên vê serdemê, hîn jî dizanin ku zanîn, çand û xwendin mifteyên pêşketin û bilindbûna civakê ne.

Min di hemû jiyana xwe de bawer kiriye ku pirtûk ne tenê rûpelên ku tên xwendin, an jî peyvên ku tên jibergirtin in. Pirtûk paceyek e ku ber bi cîhanê ve tê vekirin; hişek e ku bi hişekî din re dipeyive, û ezmûneke mirovahiyê ye ku sînorên dem û mekanê derbas dike.

Xwendin hişê mirovî ronî dike, çavdêriya wî fireh dike, şiyana pirsîn û lêkolînê xurt dike û azadiya fikirandinê û serbixwebûna ramanê pê re mezin dike. Lê ji bo me Kurdistanîyan, pirtûk xwedî wateyeke hê kûrtir e. Ew ne tenê rêyek ji bo bidestxistina zanînê ye; di heman demê de bîra neteweyekê, parêzvana zimanekî, şahida dîrokekê û amûreke girîng e ji bo parastina nasnameya me ji jibîrkirin û windabûnê.

Em zarokên gelêkî kevnar in; xwedî dîrokeke dewlemend ji ezmûn û fedakariyan, zimanekî xweşik, wêjeyeke dewlemend û mîrateyeke çandî û folklorî ya hêja ne.

Di helbest, stran, çîrokên gelêrî, adet, kevneşopî û bîranînên me yên hevpar de, rûyê rastîn ê nasnameya me xwe dide der. Di wan de çîroka nifşên ku li ser vê axê jiyane, êş û hêviyên xwe hilgirtine û xewnên xwe gihandine nifşên piştî xwe, tê parastin.

Ev dewlemendiya çandî ne tenê mîrateyek e ku em pê serbilind dibin, an bîranînên ku em diparêzin. Ew emanete ke li ser milê me ye; berpirsiyariyeke exlaqî û dîrokî ye ku divê em wê biparêzin, pêş bixin û wek mîrateyeke zindî û dewlemend radestî zarok û neviyên xwe bikin.

Ev bawerî di dilê min de xwedî cihêkî taybet e. Ew ne tenê ji vê serdanê hatiye dinyayê; belkî beşek ji dîroka malbata min, ji jiyana min û ji ezmûnên salên dirêj e. Ez endama malbata Bedirxan im; malbateke ku zarokên wê di xizmeta zimanê Kurdî, vejandina wêje û çandê, damezrandina bingehên rojnamegeriya Kurdî û bilindkirina hişmendiya neteweyî û çandî ya gelê me de roleke pêşeng lîstine.

Pêşengên vê malbatê, ji gelek nifşan ve, baş fam kiribûn ku parastina nasnameya neteweyekê ne tenê bi helwest û dirûşman pêk tê, belkî bi peyva nivîskî, bi pirtûk û rojnameyê, bi belavkirina zanînê û bi parastina zimanê ku ruh û bîra gelê me di nav peyvên wî de dijîn.

Weşandina rojnameya dîrokî ya «Kurdistan» yek ji qonaxên ronak ên vejîna çandî û rewşenbîrî ya Kurdî bû. Piştî wê jî hewlên wêjeyî, zimanî û fikrî berdewam kirin û şopên xwe di dîroka gelê me de hiştin.
Ew rê ne asan bû. Di demên dîrokî yên dijwar de, parastina ziman û nasnameya çandî baweriyeke kûr, îradeyeke xurt û fedakariyên mezin dixwest.

Dema ez van rûpelên dîroka malbata xwe bi bîr tînim, ne tenê hesta serbilindiyê dikim, belkî giraniya berpirsiyariya wê mîrateyê jî hîs dikim. Divê ew mîrat di dil û hişê nifşên dahatû de zindî bimîne; ne tenê wek dîrokeke ku tê vegotin, lê wek peyameke ku divê were domandin.

Lê têkiliya min bi pirtûk, ziman û çandê re ne tenê bi mîrateya malbata ku ez tê de ji dayik bûme sînordar ma. Ew di jiyana min de bi ezmûneke mirovî û rewşenbîrî ya gelek hêja berfirehtir bû; ezmûna ku min li kêleka hevjîn û hevalê rêya jiyana xwe, mêrê xwe yê rehmetî, Salah Saadallah, jiyaye.

Salah mirovek bû ku ji dil û can bi nirxa zanîn û xwendinê bawer dikir. Wî xwendin, lêkolîn, nivîsandin û wergerandin kiribûn beşek bingehîn ji jiyana xwe. Herçiqasî kar û pîşeya wî di warê endezyariyê de bû, hezkirina wî ya çand, ziman û wêjeyê her tim di dilê wî de zindî ma.

Wî beşeke girîng ji dem û hêza xwe terxanî xebatên fikrî û wêjeyî kir. Wî nivîsand, wergerand û bi berhemên xwe hewl da ku pirtûkxaneya Kurdî dewlemendtir bike û deriyên nû li ber xwendevanên Kurd veke, da ku ew ji zanîn û wêjeya cîhanê sûd werbigirin.

Lê di nav berhemên wî de, yek ji herî girîng û herî nêzîkî dilê min, ferhenga Îngilîzî–Kurdî ya wî ye, ku wî salên dirêj ji jiyana xwe ji bo amadekirin, lêkolîn, rastkirin û berhevkirina wê veqetandibûn. Ew xebat ji bo wî ne tenê projeyeke zimanî, an pirtûkeke ku li ser refên pirtûkxaneyan were danîn bû. Ew peyameke zanistî û çandî bû; beşdariyeke dilsozane di xizmeta zimanê Kurdî de, û rêyek ji bo hêsankirina xwendin û fêrbûnê ji bo nifşên nû.

Ferheng ne tenê komkirina peyv û maneyên wan e. Ew pirek e di navbera zimanan û çandan de; amûrek e ku deriyên zanînê vedike, û çavkaniyek e ku xwendekar, mamoste, lêkolîner û wergeran jê sûd werdigirin. Ew dikare salên dirêj ji lêgerîn û xebata nifşên dahatû kurt bike. Nirxa xebateke wisa hê zêdetir dibe dema ew di xizmeta zimanekî de be ku di dîroka xwe de bi gelek astengiyan re rû bi rû maye, lê bi berxwedan û dilsoziya zarokên xwe, zanayan û nivîskarên xwe, zindî maye.

Min ji nêzîk ve şahidiya hewl, sebr û dilsoziya Salah di karên wî de kiriye. Min baş dizanî ku armanca wî ne tenê ew bû ku pirtûkek bi navê xwe bihêle, belkî ew dixwest zanîneke bi sûd û çavkaniyeke mayînde ji bo nifşên piştî xwe bihêle.

Dibe ku mîrateya herî xweşik a mirov piştî çûyîna wî ne tiştên ku ji bo xwe kom kirine be, belkî ew zanîn û agahî be ku ji bo kesên din hiştiye, û ew tovên ku çandine û piştî çûyîna wî jî ber didin. Bi vî awayî, dema ez li mîrateya çandî ya malbata Bedirxan û li destkeftiyên fikrî û wêjeyî yên hevjînê xwe yê rehmetî Salah Saadallah difikirim, ez du rêyên cuda dibînim ku di baweriyeke hevpar de digihîjin hev:
Xizmeta ziman, çand û zanînê, di bingehê xwe de, xizmeta welat, mirov û nifşên dahatû ye.

Ji ber vê yekê, hestên min dema ku ez di nav Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkan a Hewlêrê de digeriyam, ne hestên serdanvaneke asayî bûn ku tenê ji bo dîtina weşanên nû hatibe. Ew hestên jineke bûn ku di jiyana xwe de bi cîhana pirtûk û peyvan re nêzîk maye; jineke ku mîrateya malbateke xwedî roleke girîng di vejîna çanda Kurdî de hilgirtiye, û li kêleka hevjînê xwe rêwîtiyeke dirêj a xebata fikrî û zimanî jiyaye.

Min li ciwanên li dora xwe dinêrî û di hişê xwe de ew nifş bi bîr dianîn ku berî me hatine û beşeke mezin ji temenê xwe ji bo nivîsandin, wergerandin, berhevkirina pirtûkan û parastina mîrateya me ya çandî terxan kirine.

Min hewlên bav û kalên xwe bi bîr anîn. Min hevjînê xwe yê rehmetî û ew saetên dirêj bi bîr anîn ku wî di nav pirtûk, kaxez û ferhengan de derbas dikirin. Paşê careke din min li van keç û xortên ciwan dinêrî ku bi hebûna xwe salona pêşangehê bi jiyan û hêviyê tijî dikirin. Wê gavê min hîs kir ku ew hemû hewl û fedakarî bê encam nemane, û ew tovên ku nifşên berê çandibûn, îro di hişên zarokên me de şîn dibin û di hezkirina wan a xwendin û zanînê de gul vedidin.

Gelo ji bo kesên ku jiyana xwe ji çandê re veqetandine, xelata herî xweşik çi dikare be, ji bilî ku bibînin nifşên nû ew çandê hembêz dikin û rêya wan didomînin?

Ez bi baweriyeke xurt dibêjim ku paşeroja Kurdistanê ne tenê bi biryarên siyasî tê avakirin, û hêvî û xewnên neteweyî, çiqas rast û xurt bin jî, bi tena xwe têr nakin. Welatên xurt berî her tiştî bi mirovên hişyar û perwerdekirî, bi saziyên bihêz, bi civakeke ku rêzê ji zanîn û çandê re digire û dîroka xwe diparêze, têne avakirin. Xewna Kurdistaneke azad û serbixwe nikare tenê li ser hestên neteweyî were avakirin. Ew hewceyî nifşên xwedî zanîn, şarezayî, jêhatîbûn û hişmendiyeke dîrokî û çandî ye; nifşên ku fam bikin serxwebûn ne tenê armanceke siyasî ye, lê berpirsiyariyeke mezin e ji bo avakirina dewleteke ku karibe pêş bikeve, geş bibe û rûmeta mirovan biparêze.

Em ne tenê xewna welatekî xwedî nav, al û sînoran dibînin. Em xewna welatekî dibînin ku tê de zanîn û dadwerî geş bibin, sazî bi rêkûpêkî bixebitin, azadî werin parastin, cihêrengî were rêzgirtin û derfetên xwendin, afirandin, kar û beşdarbûna di avakirina paşerojê de ji bo keç û kurên me bên peydakirin. Rêya gihîştina vê armancê ji veberhênana rastîn di mirov de derbas dibe; ji avakirina nifşên ku di heman demê de bi rehên xwe serbilind in û ber bi cîhanê ve vekirî ne, ku nasnameya xwe diparêzin û gav bi gav bi pêşketina zanistî û şaristaniyê re dimeşin.Divê em ziman û dîroka zarokên xwe fêrî wan bikin, wan bi wêje, folklor û mîrateya xwe bidin nasîn. Lê di heman demê de divê em deriyên zanîna mirovahiyê jî li ber wan fireh vekin; wan han bidin ku zimanên din û zanistên nû fêr bibin, bi hev re diyalogê bikin, rêzê ji cudahiyan re bigirin û bi azadî û berpirsiyarî bifikirin.

Neteweyeke ku bi nasnameya xwe bawer be, ji vekirîbûna ber bi cîhanê natirse. Berevajî, ji rehên xwe hêzê werdigire da ku bi cîhanê re têkilî dayne û di pêşketina şaristaniya mirovahiyê de beşdar bibe.
Ji vir girîngiya mezin a pêşangehên pirtûkan, pirtûkxaneyan, civînên çandî û çalakiyên wêjeyî û hunerî tê derketin.

Ev çalakî ne tenê bûyerên pêşkêşkirin û firotina pirtûkan in. Ew cih in ku hiş bi hev re dicivin, raman tên parvekirin, şiyanên nû tên dîtin û tovên hişmendî û hezkirina welat tên çandin. Ez ji kûrahiya dilê xwe hêvî dikim ku dê û bav û dapîr û bapîr zarokên xwe bibin van çalakiyan. Bila ji temenê biçûk ve pirtûk bibe hevalê wan, û hezkirina xwendinê, meraqa zanînê û serbilindiya bi ziman, dîrok û çanda xwe di dilê wan de were çandin.

Zarokê ku di nav pirtûkan de mezin dibe, bi cîhaneke tijî derfetan mezin dibe. Ciwanê ku bi zanînê xwe xurt dike, zêdetir dikare rastiya jiyana xwe fam bike û wê biguherîne. Civaka ku perwerde û çandê dixe nav pêşîniyên xwe, bingehên rastîn ji bo paşerojeke ronîtir datîne.

Dema ku ez ji pêşangehê derketim, hesteke xweşik û dijwar ji bo vegotinê bi xwe re birim. Ez ji hemû kesên ku di lidarxistina vê çalakiya çandî de beşdar bûne re spasdar bûm; bi her nivîskar, werger, lêkolîner û weşangerê ku di xizmeta zanînê de dixebite serbilind bûm; û ji dîtina ciwanên me ku destê xwe dirêjî pirtûkan dikirin, li şûna ku tenê bi zanîna derbasdar a ser ekranan razî bibin, dilê min bi şahiyê tijî bû. Di vê qonaxa temenê xwe de, tiştek ji dîtina nifşên nû ku çiraya zanîn û çandê hildigirin û xwe ji bo domandina rêya bav û kalan amade dikin, zêdetir dilê min bi aramî û hêviyê tijî nake. Dilsoziya rastîn ji bo rewşenbîr, nivîskar û zanayên ku berî me hatine, ne tenê bi bîranîna navên wan û pesindana destkeftiyên wan pêk tê; lê bi parastina mîrateya wan, pêşxistina wê, zêdekirina tiştên nû li ser wê û radestkirina wê bi awayekî dewlemendtir û ronîtir ji bo nifşên dahatû pêk tê.

Ev e wateya rastîn a dilsoziyê, û ev e ew berdewamiya ku nirxeke nemir dide xebat û fedakariya mirovî. Hêviya min a herî mezin ew e ku ez Kurdistanekê bibînim ku tê de zanîn geş dibe, pirtûk xwedî rêz û nirx e, zimanê me her tim zindî û nûjen dimîne, mîrateya çandî û folklorî tê parastin, dîroka me bi rastî û serbilindî tê vegotin, û zarokên me bi hezkirina zanîn, azadî û berpirsiyariyê mezin dibin.

Ez hêvî dikim ku ciwanên me vê emanetê ya dîrokî hilgirin û bizanin ku xewna me ya azadî, serxwebûn û geşbûnê, berî her tiştî, ji avakirina mirovê zanist û hişyar dest pê dike. Lewra kesê ku dixwîne dikare fam bike; kesê ku fam dike dikare hilbijêre; û kesê ku xwedî zanîn û hişmendî be dikare di avakirina paşeroja welatê xwe de roleke girîng bilîze.

Neteweya ku dixwîne, neteweyek e ku difikire û radibe ser piyan. Neteweya ku zimanê xwe diparêze û dîroka xwe ji bîr nake, neteweyek e ku reh û nasnameya xwe nas dike. Û neteweya ku di hiş û perwerdeya zarokên xwe de veberhênanê dike, bingehên xurt ji bo azadî, serxwebûn û paşeroja xwe datîne.

Di dawiyê de, ez ji vê ezmûna xweşik bi dilekî tijî hêvî vedigerim, û baweriya min careke din nû dibe ku paşeroja Kurdistanê dê geştir be, heta ku di nav keç û kurên wê de kesên ku ji pirtûkan hez dikin, li pey zanînê ne, bi ziman û çanda xwe serbilind in û xewna welatekî azad, bi rûmet û geş di dilê xwe de diparêzin, hebin. Bi pirtûkê em bîra xwe diparêzin, bi çandê em nasnameya xwe diparêzin, bi zanînê em mirovê hişyar ava dikin, û bi mirovê hişyar em welatan ava dikin. Çiqas xweşik dê be ew roj ku em bibînin xewnên nifşên berî me bûne rastiyeke ku nifşên piştî me tê de dijîn; li Kurdistaneke azad, geş û serbixwe, ku bi dîroka xwe serbilind e û bi hiş û destên zarokên xwe paşeroja xwe ava dike.