زنجیرە وتار بەشی 7- جیهان لە روانگەی ئەمەریکا

جیهان لە ڕوانگەی ئەمەریکادا هاوشێوەی شەمەندەفەرێکە لە (193) فارغۆن پێکهاتووە، ئەمەریکا هەمیشە هەوڵ دەدات خۆی شۆفێری ئەم شەمەندەفەرە بێت و بەرەو ئاقاری بەرژەوەندیەکانی ئاراستەی بکات، بەڵام بەشێک لە فارغۆنەکان لە سەر سکە و ڕێڕەوی ئەمەریکا ناڕۆن، بەڵکو لەسەر سکە و ڕێڕەوی تایبەت بە خۆیان دەڕۆن، چونکە وێستگە و ئاراستەی بەرژەوەندیەکانیان جیاوازە لە وێستگە و ئاراستەی بەرژەوەندیەکانی ئەمەریکا، لەگەڵ ئەوەشدا هەر لە دوای ڕووخانی بڵۆکی سۆڤییەت لە ساڵی (1991) تاکو ئێستا ئەمەریکا سەرمەشقی جیهان دەکات، ئەگەر چی هەندێک بۆچوون هەن باس لە دەرکەوتنی (چین) دەکەن وەک ڕکابەرێکی بەهێزی ئەمەریکا، ئەویش چونکە چین لە ڕووی ئابووری و بازرگانیەوە (تا ڕادەیەک) توانیویەتی ڕکابەرایەتی ئەمەریکا بکات لە بازاڕەکانی جیهاندا، بەڵام لە ڕووەکانی تری وەک (سیاسی، سەربازی، دیبلۆماسی، تەکنەلۆژی، مافی مرۆڤ....هتد) نەیتوانووە ڕکابەری ئەمەریکا بێت، بۆیە پێموایە بەلایەنی کەم تا کۆتایی سەدەی (21) ئەمەریکا سەرمەشقی جیهان دەکات.

ڕاستیەکی حاشاهەڵنەگرە کەوا سیاسەتەکانی ئەمەریکا بەرامبەر بە وڵاتانی جیهان هیچکات لەسەر بنەمای (ڕق و خۆشەویستی و سۆز) بونیات نەنراوە، بەڵکو لەسەر بنەمای بەرژەوندی هاوبەش بونیات نراوە، بەمانایەکی تر (خەتی سور)ی دان و ستانی ئەمەریکا لەگەڵ یار و نەیارەکانیدا تەنها ڕەچاوکردنی بەرژەوەندیەکانیەتی، ئەمەش مانای ئەوەیە کەوا ئەمەریکا جگە لە (پێودانگی بەرژەوەندیەکانی) بە هیچ پێودانگێکی تر مامەڵە ناکات.

بەرژەوەندەیەکانی ئەمەریکاش بریتین لە بەرژەوەندیە (سیاسی و ئابوری و سەربازی و ئەمنی و ....هتد) کە ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕەنگ ڕێژ دەکەن، ئەم بەرژەوەندیانەش بە پێی (کات و شوێن) دەگۆڕێن، بۆیە میکانیزمی سیاسەتی دەرەوی ئەمەریکا بەرامبەر بە جیهان (هاوشێوەی ماددەی جیوە) هەمیشە لە جوڵەدایە، ئەم فاکتەرەش وای کردووە کەوا ئەمەریکا بە یەک شێواز سیاسەت نەکات، بەڵکو بەپێی کات و شوێن، بە شێواز و میکانیزمی جیاواز، بە گوێرەی خواست و ویستی (بەرژەوەندیەکان) سیاسەتی دەرەوە دابڕێژێت.

گرنگترین بەرژەوەندیەکانی ئەمەریکاش لە چوارچێوەی (سێکتەری ئابووری) دان، کە سەنتەری سیاسەت و ستراتیژیەتی هەموو سێکتەرەکانی تری ئەمەریکایە (بە هەردوو کەرتی گشتی و تایبەتەوە) بە واتایەکی تر خزمەتکردنی (سێکتەری ئابووری ئەمەریکا) و هێشتنەوەی لە لوتکەی ئابووری جیهاندا، سەنتەری سیاسەتکردنی هەموو سەرۆکەکانی ئەمەریکا بووە، ئەم خاڵە جەوهەریەش لە سەردەمی سەرۆکی پێشووی ئەمەریکا (دۆناڵد ترەمپ) بە ڕوون و ڕاشکاوی بە دیار کەوت کاتێک لە وتاری دەستبەکاربوونیدا گوتی:

"دەمانەوێت بەهیزترین ئابووری جیهانمان هەبێت و پەرە بە پێوەندییەکانمان لەگەڵ وڵاتانی جیهان بدەین، چیتر ئەمریکا لەو چەقبەستووییەدا نامێنێتەوە و دەبێت پێکەوە جارێکی تر چارەنووسی وڵات دیاری بکەین. دەمەوێت بە جیهان بڵێم بەرژەوەندی ئەمریکا لە پیش هەموو شتێکە و دەمانەوێت خاڵە هاوبەش و بەرژەوەندییە هاوبەشەکانمان لەگەڵ جیهان بدۆزینەوە"

بە کورتی دەتوانین بڵێین جیهان لە ڕوانگەی ئەمەریکادا، لەلایەک کارگەیەكە بۆ بەرهەم هێنانی كەلوپەلە پێویستەکان، لەلایەکی تریش بازاڕێکە بۆ ساغ کردنەوەی کاڵاکانی، واتە جیهان هەم تاقیگەیەکە بۆ تێستکردن، هەمیش کێڵگەیە بۆ تاقیکردنەوەکانی ئەمەریکا.

لەکۆتاییدا گرنگە سەرکردایەتی سیاسی کوردستان (سود و پەند و وانە) لە ئەزموونی ئەمەریکا وەربگرن، بۆ ئەوەی تەنها بە پێودانگی بەرژەوەندیە گشتیەکانی کوردستان (مامەڵە و دان و ستان) بکەن، نەک بە پێودانگی بەرژەوەندیە تایبەتی و حیزبیەکان!

کــارۆخ خــۆشناو

(سەرۆکی ئینستیتۆی توێژینەوەی ئەمەریکی کوردی)