کوردستان – واشنتن، پشتیوانی و فەرامۆشی

ئێمەی کورد لەمساڵانەدا، بەردەوام پرسیارێکی ئاوێتەی گلەییمان بەمشێوەیە هێناوەتە سەرزار: بۆچی ئەمریکا لە ئاست و ئەندازەی پێویستدا نەبووتە پشتیوان بۆ هەرێمی کوردستان؟ 

وەرن گۆڕینێک بەسەر ئەم پرسیارەدا بێنین و ئاوەها بڵێین: بۆ دەبێ ئەمریکا پشتیوانی هەرێمی کوردستان بکات؟ لە راستیدا ئەم شێوازی بەرۆڤاژکردنی پرسیارە، کامێرای بیر و هزری ئێمە لە رۆچنەی کوردستانەوە ئەباتەوە بۆ رۆچنەی ئەمریکا. 

هەر لەم رۆژانەدا یاداشتی رۆژنامەنووسێکی کوردی دانیشتووی ئەمریکام خوێندەوە کە تیایدا پەردە لەسەر نیگەرانییەکانی خۆی لائەبات و ئاماژە بەوە دەکات کە لە ئێستادا، بە پێچەوانەی ساڵانی پێشوو، سیاسەتڤانی ئەمریکی، ئێجگار مەدحی کورد ناکەن و گرووپی دۆستیی کورد و ئەمریکا لە کۆنگرەدا، رەونەق و خۆشییەکەی جاری جارانی نەماوە. ئەو بەڕێزە هەروەها باسی ئەوەش دەکات، گوایە ساڵانە پارەیەکی زۆر لە هەرێمی کوردستانەوە بە مەبەستی لۆبیکردن و دۆست پەیداکردن رەوانەی واشنتن دەکرێت، بەڵام ئەنجامێکی ئەوتۆ بەدوای خۆیدا ناهێنێت. دیارە ئەم خاڵانە نرخ و بەهای تایبەتی خۆی هەیە. چونکە لەو کەسە ئەبیسترێ وا بە شێوەی راستەوخۆ لەگەڵ زۆر رایەدار و پلەبەرزی ئەمریکی قسەی کردووە و تابلۆیەکی روون و زوڵاڵ وێنا دەکات لە شێوازی بیرکردنەوەی ئەمریکییەکانی ناو دونیای سیاسەت بە نیسبەت هەرێمی کوردستانەوە. 

چی گۆڕاوە؟

ئایا هۆی سەرەکی دابەزێنی ئاستی پشتیوانی ئەمریکا بۆ هەرێمی کوردستان، بۆ لایەنی بەرامبەر دەگەڕێتەوە و سەریەت و ئاستی گرنگبوونی ئامانج و پلانەکانی ئەو گۆڕاون؟ یان هۆکارەکە پەیوەندی بەملاوە هەیە و بەرۆکی بەرپرسان و کاربەدەستانی هەرێمی کوردستان دەگرێتەوە؟ یان نا... شتێکیترە لەنێوان ئەو دوو حاڵەتەدا؟  

ئەم پرسیارە لە سەروبەندی تازەترین ئاڵ و گۆڕەکانی رۆژهەڵاتی ناوین و پرسی گرێدراو بە ئێران و عێراق و ئەمریکا و ئیسراییل، قورساییەکی تازە ئەدۆزێتەوە. بەڵام لە راستیدا، جیا لەم لایەنە وا پەیوەندی بە سیاسەتی رۆژ و رووداوە کورتخایەنەکانەوە هەیە، لایەنێکی مەعریفەناسی لەگەڵ خۆیدا ئەهێنێ. واتا هانمان ئەدات لە خۆمان پرسیار بکەین: ئایا داخوازی و چاوەڕوانی بۆ وەدەستهێنانی پشتیوانییەکی زۆرتر لە ئەمریکا، تەنیا لەبەر دۆخی تایبەتی هەرێمی کوردستانە لەبەرامبەر سیاسەتەکانی بەغدا و تاراندا؟ یان رەگ و کۆکی هەیە لە جۆرێک خووگرتن بە داواکاری پشتیوانی؟ 

ئەگەر هەر لەم بوارە مەعریفییەدا تۆزێکیتر قووڵ ببینەوە، رەنگە تووشی پرسیاری ئاوەهاش ببین: هەرێمی کوردستان وەکوو بوونێکی سیاسی – جوگرافی و دەسەڵاتداری و رێکخستنی لە ناوچەیەکی جیۆپۆلیتیکی هەستیاری دونیا و رۆژهەڵاتی ناویندا، خۆی بە چ لەون و شێوازێک بە ئەمریکا و ئەوروپا و ناتۆ و جیهان ئەناسێنێ؟ 

منی هەرێمی کوردستان، تەنیا بوونەوەرێکی سیاسی – سەربازیم بە هێزێکی سەربازی بە شێوازی رێکخستنی و گیان و شوناسی تایبەت بە ناوی "پێشمەرگە"، یان خاوەنی جۆرێک لە دەورگێڕانی سیاسی – ئابووری و پێگەی جەماوەی و کۆمەڵایەتیم کە بۆ وێنە هاوکات لەگەڵ لاوازبوونی پێگەی میرنشینی یەکگرتووی عەرەبی، مۆدێلی نوێ و سەرکەوتوانەی خۆمم بە دونیا ناساندووە؟ بۆچی ئەم گۆڕینی روانگەیە گرنگە؟ چونکە شێوازی پێشکەشکردنی هەرێمی کوردستان بۆ ئەمریکا و جیهان لە ئاستی چەمکەکانی "ناسنامە"، "سودمەندی پێشمەرگە"، "جوگرافیای هەستیار" و "بیرەوەری و ئەرشیفی دۆستایەتی و هاوکاری" دەگوازێتەوە بۆ ئاراستەیەکی دیکە کە دەتوانین وەکوو گۆڕان لە شوناس-بیرەوەرییەوە بۆ "گۆڕین و بەرزبوونەوەی ئاستی بەکارهێنان و دەورگێڕان" وەسفی بکەین. لێرەدایە کە پێشنیاری ماڵئاوایی لە پرسیاری “بۆچی ئەوانی تر پشتگیریمان ناکەن؟” و بیرکردنەوە لە پرسیاری “بۆچی ئەوانی تر پشتگیریمان بکەن؟” دەبێتە سۆنگەیەکی گرنگ بۆ هزر و پلانی ئێستا و داهاتوو. ئەمە ئەو وێستگەیەیە کە دەبێت هەرێمی کوردستان لەخۆی بپرسێت: “تاچەند ئەرک و تواناکانم گۆڕاون؟”.

بۆ نموونە هەر کەسێک دەتوانێت ئەو راستیە بەبیر بێنێتەوە کە لە سەردەمی هێرشە دڕندانەکانی داعشدا، کورد سوودی ستراتیژی بەهرەمەندی بۆ هەموان بوو. نەک هەر ئەمریکا، بەڵکو ناتۆ و یەکێتی ئەوروپا و ئێران و تورکیاش درکیان بە گرنگی رۆڵی ژیانی سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان و هێزی پێشمەرگەکانیان کرد، بەڵام ئەمڕۆ پێدەچێت گرنگی و ئاستی ئەم سوودمەندییە کەم بووبێتەوە. 

لە واشنتن و برۆکسلەوە تا لەندەن و پایتەختەکانی ناتۆ، سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان و پێشمەرگەکانی وەک هێزی کاریگەر و متمانەپێکراو، هاوبەشی دژە داعش، ئەکتەرێکی سەقامگیر، هاوبەشی هەواڵگری و دابینکەری ئاسایشی ناوخۆیی سەیر دەکران و لە زمانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، کورد گرنگییەکی ستراتیژی گەورەی هەبوو. بەڵام ئەمڕۆ هەر بە تەواوی کەشووهەوای بڕیارەکان و ژینگەی ستراتیژی گۆڕاوە. کێشە ئەمنییەکان ئیتر بە شێوە و ئاستی جاران بوونی نییە و بابەتیتر هاتوونەتە ئاراوە. رەنگە لە هەموویان گرنگتر، بتوانین ئاماژە بەمانە بکەین: رێڕەوی وزە، هاوکاریی فرەلایەنە، ئێران، کۆچبەری، ئاسایشی دەریایی، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، ژیری دەستکرد، کێبڕکێی سایبێری، هێزی چین و زنجیرەی دابینکردن. هاوکات لەگەڵ ئەم بابەتانە، ئەوەشمان لەبیر بێ، هەرێمی کوردستان خۆی لە ئێستادا لە ناوخۆدا رووبەڕووی چەقبەستوویی سیاسی بووەتەوە. ئەو گرفتانەی کە بریتین لە پێکنەهێنانی کابینە و داخستنی پەرلەمان و یەکنەخستنەوەی هێزی پێشمەرگە و نەبوونی یەکڕیزی کورد لەبەرامبەر حکوومەتی فیدراڵ لە بەغدا، لە لای بەرپرسانی ئەمریکیش وەک بابەتی گرنگ وەسف ئەکرێن. هەر بۆیە چەقبەستوویی درێژخایەن لە پێکهێنانی حکوومەت و پەککەوتنی کارکردنی دامەزراوەکان، کاریگەریی هەرێمی کوردستانی لاواز کردووە و وایکردووە لە حیساباتی ئەکتەرە دەرەکییەکاندا، بایەخ و پێگەی تووشی دابەزانێکی رێژەیی ببێت.

لە بارودۆخی ئێستادا گەورەترین مەترسی لەسەر هەرێمی کوردستان هەڕەشەی سەربازی نییە، بەڵکو هەڕەشەی ئیعتبار و ئیماژە. لە دۆخێکی وادا، زۆر سروشتییە سیناتۆرێکی ئەمریکی، بەرپرسێکی یەکێتی ئەوروپا، دەزگایەکی پلاندانانی ناتۆ، وەبەرهێنەرێکی عەرەب یان کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی بپرسێت: ئەگەر سەرکردە کوردەکان دوای هەڵبژاردن نەتوانن کابینەیەک پێکبهێنن، چۆن دەتوانن پڕۆژەی ستراتیژی گەورەتر بەڕێوەببەن؟ بێگومان قوڵایی ئەم پرسیارە سەروەرییە، کاریگەری نەرێنی لەسەر هەموو پرسەکان هەیە، هەر لە وەبەرهێنان و دیپلۆماسییەوە تا دەگاتە پاڵپشتی و هاوکاری و هاوکاری ئەمنی.

لەم ساڵە سەختانەدا سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان توانیویانە سەرباری هێرش و هەڕەشە وجودییەکان بە تایبەت هەڕەشەی تەنیشت، کیانی خۆیان بپارێزن و ئەزموونی بەنرخیان لە بواری سیاسی و ئەمنیدا بەدەستهێناوە. بەڵام لەو وێنەیەدا وا لەدەرەوە ئه بینرێت، هەرێمی کوردستان له بەردەم پرسە هەڵپەسێراوەکان، لاوازی دامەزراوەیی و پارچه پارچەیی سیاسی و پشتبەستنی له رادەبەدەر به نەوت و چاکسازی خاودا ماوەتەوە. گرنگە تێبگەین کە جیهانی 2026 هەمان ئەو جیهانە نییە کە لە ساڵی 2015 دا پێویستییەکی ستراتیژی قووڵ و ژیانی بە هەرێمی کوردستان هەبوو. بۆیە کوردستان پێویستی بە پێناسەکردنەوە و نوێنەرایەتییەکی نوێ و سەرنجڕاکێش هەیە، بۆ نموونە بوون بە ناوەندێکی لۆجستیکی ناوچەیی و رێڕەوێکی بازرگانی و ترانزێتێکی گرنگتر؛ بوون بە ناوەندێکی وزە و هەڵگرتنی هەنگاوی گەورە بە تایبەت لە بواری وزەی نوێبووەوە؛ بە متمانەوە هەنگاونان بەرەو چوونە ژوورەوەی قووڵ بۆ جیهانی دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد؛ کارکردن لە بوارەکانی پەروەردە و ژێرخانی دیجیتاڵی و بەکارهێنانی ئەو ستراتێژی و رێڕەوەی زانستی لە گەشتیاری و گەشەپێدان.