12 حەقیقەت بۆ تێگەیشتن لە رۆژئاوا

لەم چەند رۆژەدا، گەلی کورد بووەتە خاوەن هەزاران شرۆڤەکاری سیاسی کە هەر هەمووویان سەبارەت بە رۆژئاوا و مەزڵووم عەبدی و سووریا بەرهەم بڵاو دەکەنەوە. لە ماڵپەڕەکانەوە بگرە تا سۆشیال میدیا، لە تەلەڤیزیۆنەکانەوە بگرە تا یوتیوب و هەموو شوێنێک، باس باسی رۆژئاوایە و دوو جەمسەرییەکی سەیر دروست بووە.

جەمسەر و لایەنی یەکەم، هەڵوەشانەوەی قەسەدە یان هەسەدە بە تەسلیمبوون و خیانەت و ئاشبەتاڵ دەزانێ و زەممی عەبدی و هاوڕێیانی ئەکات. 

جەمسەری بەرامبەر، عەبدی و هاوڕێکانی بە قارەمان و فریشتە دەزانێ و دەسکەوتەکەیان بە شتێکی مێژویی و بێ وێنە دادەنێ. ئەڵبەت جەمسەرە دووەمەکە، زۆر بە رێکخراوەیی قسە دەکەن و جوان دیارە زۆربەیان راسپێردراون بۆ ئەوەی بە توندی وەڵامی هەمووو رەخنەگرێک بدەنەوە.

بەش بە حاڵی خۆم، وەک شرۆڤەکار و رۆژنامەگەر و وەکوو شاگردێکی خوێندنەوەکانی ئەزموونی کوردی، لە سەرەتای سەرهەڵدانی قەیرانی سووریاوە لەگەڵ دەیان رێبەر و سەرکردەی پەیەدە و یەپەگە و ئەنەکەسە و  تەنانەت سەرکردەکانی ئۆپۆزیسیۆنی دژی ئەسەد گفتوگۆی بەرفرەم بووە. بۆ وێنە ساڵح موسلم، ئەنوەر موسلم، ئیلهام ئەحمەد، زووهات کوبانێ، فەیسەل یوسف، عەبدولباست سەیدا، خالید خۆجا، سعود مەلا، ئیبراهیم برۆ، مستەفا جومعە، ئەحمەد سلێمان، ئیسماعیل ئەحمەد، سەلاحەددین دەروێش و زۆر کەسیتر. هەر بۆیە بە درێژایی ئەم ساڵانە، ناسینێکی قووڵم لە ڕووداوەکان و رووخسارەکان بووە و لێرەدا هەوڵ ئەدەم باسی چەند فاکتەرێک بکەم کە بۆی هەیە، هەوێنی خوێندنەوەیەکی بێلایەنانە و راست و رێئال بەدی بێنێ.

من بە گشتی باسی 12 خاڵ ئەکەم و بە ئەقڵییەتی خۆم، ئەو خاڵانە وەکوو "حەقیقەت" ناو دەبەم. کێ پێی خۆشی لێی زیاد بکات و کێ دەیەوێ لێی کەمبکاتەوە. گرنگ ئەوەیە بگەینە روانگەیەک کە دوور بێت لە دووجەمسەری و دژایەتیکی توند و رەها.
 
1.مەزڵووم یان ئۆجەلان؟

ئەم خاڵە، بنەمایەکی زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە مەلەفەکەی رۆژئاوا و هەڵوەشانەوەی قەسەدە یان هەسەدە. راستییەکەی ئەوەیە، نە جوامێری کۆچکردوو ساڵح موسلیم و نە مەزڵووم عەبدی و نە ئیلهام ئەحمەد و نە باهۆز ئەرداڵ و هیچ شۆڕشگێڕیکی کوردی رۆژئاوا، لە هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەدا خاوەن بڕیار نەبووە و  نییە. ئەمە بڕیاری ئۆجەلان و پەکەکە و دەسکەوتی مامەڵەی ئەوان بووە لەگەڵ تورکیادا. ئینجا دادوەرانە نییە، لایەنێک مەزڵووم بە قارەمان دانێ و لایەنێک بە ملکەچبوون لەبەرامبەر جەللاددا ئەو پیاوە تاوانبار بکات. مەزڵووم و هاوڕێکانی قەت نەیاندەتوانی لەبەرامبەر ئەمری ئۆجەلاندا دژایەتی بنوێنن و بڕیاری سەربەخۆ بدەن. 
 
2.هەسەدە و پەیەدە یان پەکەکە؟

وەکو چۆن لە بابەتی هەستیاری سیاسی و بابەتی پێوەندیدار بە چارەنووسی رۆژئاوا، عەبدی و موسلم و ئەوان خاوەن بڕیار نەبوون، پەیەدە و یەپەگە و هەسەدە و یەپەژە و تەواوی ئەوانە، تەنیا و تەنیا گوێڕایەڵی ویست و خواستی پەکەکە بوون و لە راستیدا مەلەفی "رۆژئاوای کوردستان"، مەلەفی "پێوەندی نێوان کوردی رۆژئاوا – دیمەشق نەبوو"، مەلەفی "پێوەندی پەکەکە – دیمەشق – تورکیا" بوو. ئەوەی لەم بابەتە تێنەگات، ناتوانێ رۆژئاوا بە زوڵاڵی راڤە بکات.
 
3.ئایا بزاڤەکە نەتەوەیی بوو؟

هەر لە رۆژی سەرەتاوە، واتا دوای رووداوەکانی بەهاری عەرەبی، شۆڕشی کوردی رۆژئاوا، شۆڕشێکی جەماوەری و نەتەوەیی نەبووە کە بەشێکی زۆری خەڵک و هەمووو لایەنە سیاسیەکانی کوردی رۆژئاواوا تیایدا بەشدار ببن و داوای شوناسی کوردی و مافی کوردی بکەن. نەخێر. لە سەرەتای رێگاکەوە، پەیەدە یان بە واتایەکی روونتر پەکەکە ئیزنی بە حزبە کوردییەکانیتر نەدا چالاکی بکەن. هەوڵدانی بەردەوامی هەولێر و ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانی و هەوڵدانی کۆنگرەی نەتەوەیی و ئەوانە، هەموووی بێ ئەنجام بوون و ئیزن بە حزبەکانی ئەنەکەسە نەدرا بێنە ناو گۆڕەپانەکەوە. ئەمە هەڵەی کوشندەی مەلەفەکەی رۆژئاوا بوو. ئەم هەڵەیە دواتر بووە شێرپەنجە.
 
4.دوو لایەن، دوو ڕێگا

پەیەدە لە رۆژی سەرەتاوە حازر نەبوو لەگەڵ لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن و دژبەری ئەسەد رێک بکەوێ و تەنانەت ئامادە بوو لە پیناوی پاراستنی ئەسەددا، لەبەرامبەر ئەواندا شەڕ بکات! ئەوە لە حاڵێکدا بوو کە لایەنە کوردییەکانیتر واتا ئەنەکەسە، لە تورکیا و ئۆپۆزیسیۆن و ئەمریکا نزیک بوونەوەو لە هەمووو گۆڕەپانێکی دیپلۆماتیکدا ئامادە بوون. بۆ وێنە رۆژێکیان بە تەلەفون پێوەندیم لەگەڵ کاک سەلاحەددین دەروێشدا گرت. پرسیارم کرد: مامۆستا لە کوێی؟ وتی: "لە حەوشەی کۆشکی سپی. لەگەڵ موعارزەی سووری هاتمە ئەمریکا و هەر ئێستا لەگەڵ ئۆباما دیدارمان کرد". بەڵام لە سەر ئەرزی واقیع، لە خودی رۆژئاوای کوردستاندا ئیزن و مۆڵەتی چالاکی و رێکخستنیان نەبوو. کورد لەو قۆناخەدا دەیتوانی چی بکات و بەدیلە ژیرانەکە چی بوو؟ وەڵام: دەیتوانی رێک وەکوو قۆناخی رێککەوتنەکەی قۆناخی مام جەلال – کاک مەسعود کە خاتوون مادلین ئالبرایت هاتە مەیدان، پەیەدە و ئەنەکەسە ببنە یەک، پەیەدە بەفەرمی سەربەخۆیی خۆی و دابڕان لە پەکەکە رابگەینێ و لەگەڵ کۆی ئۆپۆزیسیۆندا ببنە یەک و ئەسەد زووتر وەلاوە بنرێ. لەو حاڵەتەدا، تورکیاش هەر رۆژ بە بیانووی ئاسایشی نەتەوەیی پەکەکە، هێرشی نەدەهێنایە سەر رۆژئاوا. تەنانەت ئەگەری ئەوە هەبوو قەوارەیەکی فیدڕاڵی وەکوو هەرێمی کوردستانی عێراق لە سووریادا لەدایک ببێ. 
 
5.رۆژئاوا لە شەڕدا نەکەوتە دەستی کورد

زۆر جار ئەو ڕاستییە سادەیەمان لەبیردەچێ کە رۆژئاوای کوردستان و کۆمەڵێک شوێنی عەرەبی، لەدوای شەڕێکی قورس و سەرکەوتنێکی گەورەدا نەکەوتە دەستی هێزی یەپەگە و دواتر قەسەدە. ئەمە جۆرێک لە ڕێککەوتنێکی نەنووسراوی نێوان ئەسەد و پەکەکە بوو. پەیامێکی ئاوەها دراوە: "من هێزم کەمە و ناتوانم تەواوی وڵات کۆنتڕۆڵ بکەم. ئەوە من هێزەکانم دەبمە ناوەند و باشووری وڵات، ئێوە باکوورم بۆ بپارێزن". لەبەرچاونەگرتنی ئەم حەقیقەتە، دوو خەسار و لێکەوتەی دەبێ: یەکەم، ئاست و ئەندازەی راستەقینەی هێزی کوردی فەرامۆش ئەکەیت. دووهەم، ماهییەتی تایبەتی روانینی پەکەکە بۆ ئەسەد و بنەما هاوبەشەکانی چاخی شەڕی سارد و چەپ و بەعس و ئەو بابەتانە یەکسەر لێت بزر دەبێ. 
 
6.فاکتەری ئەمریکا

بە هیچ لەون و شێواز و بیانوویەک، ناتوانین خەباتی پیرۆز و تێکۆشان شەهیدان و شەڕڤانانی یەپەگە و قەسەدە فەرامۆش بکەین. بەڵام بیرمان نەچێ، ئەگەر هێز و چەک و تەقەمەنی و پشتیوانی هەوایی و ئاسانکاریی زانیاری و کۆمەڵێک یارمەتیتری ئەمریکا و ئەوروپا نەبوایە، ئەم هێزە چەکدارانە نەیاندەتوانی لە بەرامبەر ئەلنوسرە و داعش و لایەنەکانیتردا شەڕ بکەن. واتا کەس ناتوانێ بانگەشەی ئەوە بکات کە بۆ وێنە هێزی یەپەگە و قەسەدە لە پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان و پێشمەرگەی لایەنەکانیتر بەهێزتر و ئازاتر بووە و چاکتر توانیویانە شەڕ بکەن. نەخێر. هاوکات لەگەڵ ئەوەی کە دەبێ سەری رێز و نەوازش لەبەرامبەر تێکۆشانەکەیاندا دابنێین، دەبێ ئاماژە بەو راستیەیش بکەین کە پشتیوانی ئەمریکا و ئەوروپا و فەرەنسا، زۆر زۆر گرنگ بوو. بەڵگەت دەوێ؟ عەفرین. ئەگەر ئەمریکا لەو قۆناخەدا پشتیوانی شەڕڤانی پەکەکە بوایە، عەفرین نەدەکەوتە دەستی تورکیا. بەڵگەت دەوێ؟ کۆبانێ. ئەگەر بە رێککەوتنەکەی کاک مەسعود و ئەردۆغان، هێزی پێشمەرگە بە چەک و تفاوقی ئاڵمانی نەکەوتبایە ناو خاکی کۆبانێ، داعش لەوێ سەردەکەوت. 
 
7.بەدیلیتر نەبوو

تێگەیشتن لەم بابەتە زۆر گرنگە: مادام لە شامدا، دەوڵتبەچە یان بێچوە دەوڵەتێکی سەر بە ئینگلیز و  ئەمریکا و تورکیا هاتە سەر دەسەڵات، مادام تورکیا بە درۆن و بە مووشەک و بە سیخوڕ و زانیاری و پارە، دەیتوانی زۆر بە ئاسانی هەموو فەرماندە و سەرکردەیەکی قەسەدە لەناوببات، ئایا عەبدی و هاوڕێکانی، لە جیاتی هەڵوەشاندنی قەسەدە و پێملبوون بە خواستەکانی شام، بەدیل و ئاڵتەرناتیڤیتریان هەبوو؟ نەخێر. بە دڵنیاییەوە لە ئێستادا هیچ بەدیلێکتریان نەبوو. ئەی لە رابردوودا؟ با. لە رابردوودا بەدیل هەبوو. وەک لەسەرەوە باسم کرد، ئەگەر خۆی لە پەکەکە رزگار کردبایە و لەگەڵ موعارزەی سووری و تورکیا و ئەنەکەسە و هەولێردا تەبا و هاوڕا بوایە، دەسکەوتی گەورەی وەدەس دەهێنا. 
 
8.دەسکەوتەکە، هاوتەریبی خەباتەکە نییە

دیارە دەوڵەتی سووریا حیسابێکی جددی بە شەراکەتی سیاسی لەگەڵ کورددا ناکات. بە دڵنیاییەوە پۆستی راوێژکاری سەرۆک کۆمار بۆ کاک مەزڵووم، پۆستێکی ئاست نزم و نەوی و بێ واتایە. ئەوەی دادە ئیلهامیش هەر زۆر نەوی یە. بەڵام پۆستی پارێزگای حەسەکە و تەنانەت پۆستی یاریدەری وەزیری بەرگری، لە ئاستێکی مامناوەندیدا واتای خۆی هەیە. ئەوترێ قەسەدە و یەپەگە لە ماوەی 14 ساڵدا لە سووریا 14 هەزار شەهیدی داوە. ئایا هاوتەریب نەبوونی ئەو هەمووو خوێنە لەگەڵ دەوسکەوتە نزمەکەدا، لەبەر خاتری هەڵەی سیاسی و دیپلۆماتیکی مەزڵووم و هاوڕێکانی بووە؟ نەخێر. وەکو پێشتریش ئاماژەم پێکرد، مادام ڕێککەوتن لە تورکیادا کراوە و شام تەنیا شوێنی ئیمزا و راگەیاندن بووە، جیی قسە نامێنێتەوە. 
 
9.کۆماری عەرەبی و ماددەی 66

یەکێک لە شوومترین و خراپترین کردەوەکانی ئۆجەلان و پەکەکە لە تورکیادا و لەم یەکساڵەی رابردوودا، ئەوە بوو کە فەسخ و هەڵوەشاندنەەوەی پەکەکە و دانانی چەکیان مەرجدار نەکرد بە گۆڕینی ماددەی 66ی یاسای بنەڕەتی تورکیاوە. (ئەو ماددەیە ئەڵێ، ئەو کەسە وا دارای مافی هاووڵاتیبوونی تورکیایە، تورکە). بۆچی پەکەکە ئەمەی نەکرد؟ رەنگە لەبەر ئەوەی کە چەپ بوون و بیری سۆسیالیستی،  بۆ ئۆجەلان و هاوڕێکانی لە شوناس و زمان و کوردایەتی زۆر زۆر گرنگترە. رێک لەسەر ئەو رێچکەیە، مەزڵووم و هاوڕێکانی ئەو، داوایان لە شام نەکرد ناوە شیئۆنییەکەی کۆماری عەرەبی سووریا بگۆڕدرێ. 
 
10.مەترسی لەسەر کاری حزبایەتی

وادیارە بڕیار نییە لە سووریادا گۆڕینی سیاسی گەورە بێتە ئاراوە. شەرع بەناو سەرۆککۆمارە. بەڵام دەسەڵاتەکەی ئەو لە پادشایەک زیاترە و پەرلەمان هەر واتای نییە و کەس باسی هەڵبژاردنیش ناکات! لەم حاڵ و باڵەدا زۆر زۆر پێم سەیرە کە باسی هەڵوەشاندنەوەی قەسەدە و دانانی چەک کرا، بەڵام باسی پەیەدە و حزب و حزبایەتی ناکرێ. ئەمە مەترسییەکی زۆر گەورەیە. دیارە تەنانەت لەم قۆناخەی ئێستاشدا، نە شام و نە پەکەکە حەزیان لەوە نییە کە حزبە کوردییەکانی ئەنەکەسە، بە شێوازێکی جددی مافی ئەوەیان بێت کە لە چوارچێوەی وڵاتێکی دیموکراتیکدا چالاکی بکەن. 
 
11.مەترسی هێژمۆنەکەی پەکەکە هەر ماوە

دوای رێکەوتنەکەی تورکیا و پەکەکە، خەباتی سیاسی و دیموکراتیکی کورد لە تورکیا و لە سووریا چی بەسەردێ؟ ئایا جیا لە لایەنەکانی سەر بە ئۆجەلان، لایەنتریش مۆڵەت و مافی چالاکی دەبێت یان نا؟ لە ئێستادا لە وەڵامی ئەم پرسیارە دڵنیا نین. بەڵام رێبازی پەنجا ساڵەی ئۆجەلان و پەکەکە ئەوەی سەلماندووە کە رازی نین لە گەڵ لایەنەکانیتردا کار بکەن. ئەگەر ئەو رێبازە نەگۆڕن، مەترسی لە سەر شوناس و پێگەی کورد، هەم لە تورکیا و هەم لە سووریا وەکوو خۆی دەمێنێتەوە. لێرەدا ئەوەشم پێ سەیرە کە سەرۆک و ئەندامانی حزبەکانی ناو ئەنەکەسە یەکسەر بێدەنگن و هیچ ناڵێن. ئەمە مەترسییەکی زۆر گەورەیە بۆ داهاتوو. 
 
12.ئێستا بارەکەی مەزڵووم قورسترە

کۆمەڵگای کوردی لە رۆژئاوا، هەتا دوێنێ بە دیتنی کچان و کوڕانی شەڕڤانی قەسەدە و یەپەگە دەهاتە سەما و ئامادە بوو بۆ هەمووو جۆرە پشتیوانی و هاودڵی و دایکایەتی و باوکایەتی. بۆ؟ چونکا دەیانزانی ئەو کوڕ و کچانە چەکیان بەدەستەوە گرتووە و ئەوان دەپارێزن. هەر بۆیە کەم و کۆڕییەکان بەلایانەوە گرنگ نەبوو. کەس هاواری نەدەکرد و کانتۆن و ڕێکخراوە و ڕێکخستنەکانی ژێر دەسەڵاتی پەیەدە و قەسەدەی نەدەخستە بەر ڕەخنە و گازندە. بەڵام ئەوە ئیدی تەواو بوو. لە ئێستا بەدواوە ئەگەر خۆیان فێری زانست و ئەزموون نەکەن و توانای وەڵامدانەوەیان نەبێ، ئاستی پشتیوانی و خۆشەویستی ئەوان لەناو کۆمەڵگادا بەرەو توانەوە دەڕوات.