کورد و هزری ئاسایشی نوێی ناتۆ

هاوکات لەگەڵ بەڕێوەچوونی جڤینی رێبەرانی وڵاتانی ناتۆ لە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیادا، بیر لەم بابەتە بکەینەوە: ئاخۆ لە قۆناخی سەر لەنوێ داڕشتنەوەی دیزاینی ئاسایشی پەیمانیی ناتۆدا، ئەم پەیمانە کۆن و گرنگەی دونیای رۆژاوا، چۆن لە پێگەی کورد دەڕوانێ؟ 

ئایا لە بەڵگە ستراتیژییەکانی ناوەندی بڕیاردانی ناتۆدا، وەرز و چەپتەری تایبەت بە کورد بە هەر دوو شێوازە ئاشکرا و شاراوەکەی، نەخشەی بۆ کێشراوەو لە ئاستێکی جددیدا لێی دەڕوانن یان وەکوو ئەکتەرێکی لاوەکی چاوی لێدەکرێ؟ 

بۆچی ئەم پرسیارە گرنگە؟ لەبەر کۆمەڵێک هۆکار کە رەنگه ئەم دوو دانەیەیان گرنگتر بن:

یەکەم: تورکیا وەکو یەکێک لەو وڵاتە گرنگانەی رۆژهەڵاتی ناڤین کە بە درێژایی 190 ساڵ، کورد ئەوی وەکو "ئەڤیدی" چاو لێکردووەو بێگومان ئەویش هەمان هەستی لە بەرامبەر کورددا هەیە، نزیکەی 80 ساڵە ئەندامی ناتۆیە. 

دووەم: لە 50 ساڵی رابردوودا، لانیکەم لە سێ دۆسیەی گرنگی رۆژهەڵاتی ناوڤیندا، دوو جار لە عێراق و یەکجار لە سووریا، کۆمەڵێک لە سەرکردە سیاسییەکانی کورد، ئەگەر نەڵێین شەراکەت، لانیکەم هاوڕێیەتی ناتۆیان کردووە. یارمەتی و پاڵپشتی و بە رێکخراوەیی بوونی لایەنی سیاسی و پێشمەرگایەتی کورد، هەلی ئەوەی رەخساندووە، هەم لەبەرامبەر سەددام حوسێن و هەم لە بەرامبەر داعش و تاقمە تیرۆریستییەکانی تردا، کورد و ناتۆ، بە جۆرێک لە جۆرەکان هاوکاریی یەکتریان کردووەو بەکەدی نامۆ نین. 

ئەو دو خاڵەی سەرەوەمان لە بیر بێت، بەڵام ئەوەمش فەرامۆش نەکەین: سەرەڕای ئەو دۆستایەتی و بیرەوەرییە ئیجابییە، سیاستی تایبەتی ناتۆ لە راگرتنی هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکەدا، رێی نەداوە لایەنە کوردییەکان لە بەرامبەر ئێران و تورکیاشدا یارمەتیان بدرێ و ناتۆ ببێتە پاڵپشتییان. واتا هاوکارییەکی پتەو لە بەرەکانی عێراق و سووریادا لە نێوان کورد و ناتۆدا بووە، بەڵام لە هەمانکاتدا، کە باسی ئێران و تورکیا هاتۆتە ئاراوە، کەش و دار و باری ئەوە لەئارادا نەبووە کە هەمان شێوازی پەیوەندی و هاوکاری، دوپات ببێتەوە. 

چی گۆڕاوە؟

کۆمەڵێک پرسیاری و جوودی و فەلسەفی زۆر سەبارەت بە چارەنووسی هاوپەیمانیی ناتۆ لەئادارایە. یەکێک لە گرنگترین باس و ناکۆکییەکان ئەمەیە: دوای جەنگیی دووهەمی جیهانی و لە قۆناخی شەڕی سارددا، ناتۆ بەمەبەستی کۆنترۆڵکردنی یەکێتی سۆڤیەت دامەزرێندرا. لە ئێستادا کە نزیکەی 40 ساڵ لە رووخانی یەکێتیی سۆڤیەت تێدەپەڕێ، ئایا ناتۆ دووبارە بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی رووسیا دەبێ بە زیندوویی بمێنێتەوە، یان وەکوو ئیخوانییەکانی تورکیا بانگەشەی بۆ دەکەن، دوژمن و ئەڤیدی سەرەکی ئێستای ناتۆ، ئیسلامی سیاسییە؟، ناکۆکییەکی قولتر ئەمەیە: مادام ئەمریکای ترەمپ چاری ناتۆی ناوێ و حەز لە مانەوە لەم رێکخراوەیەدا ناکات و ئەگەری ئەوە هەیە، کە ئەمریکا یەکسەر لەو هاوپەیمانییە بڕواتە دەرەوە، ئاخۆ چارەنووسی ئەم "کۆ بڕیارگە" مێژوویی و 80 ساڵەیە بە کوێ دەگات و چی بەسەر دێ؟، مادام ناتۆ لە جەنگەکەی رووسیا – ئۆکرانیادا هەنگاوێکی جددی هەڵنەگرتووە و هاوکات لە جەنگەکەی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێراندا نەهاتۆتە مەیدان و لە بەرامبەر هیچکام لە وڵاتە ئیسلامییەکاندا هیچ جۆرە پلانێکی نییە، بۆ دەبێ بمێنێتەوەو بۆ چی ئەم هەمو پارەیە خەرجی کاروباری سەربازی دەکات؟ 

بە رای من، یەکێک لە وەڵامەکان ئەمەیە: مەرج نییە لەمەبەدواوە رێکخراوەی ناتۆ، بە هەمان شێواز و قەوارە نەریتییەکەی جاران و وەکوو کۆمەڵێک لەشکری سەربازی هاوپەیمان بمێنێتەوە. لەوانەیە ناتۆ لە ئێستادا، بەلەبەرچاوگرتنی گرنگیی لەڕادەبەدەری شۆڕشی ژیری دەستکرد و شەڕی سایبێری و پلاندانانی وزە و شەراکەتە سیخوڕییەکانی ئەندامان، بە ئاقاریکی تازەدا بڕوات و زیاد لە سیاسەت و بابەتی سەربازی و ئاسایشی، بە چەندین شێوەی راستەوخۆ – ناڕاستەوخۆ، بە چەندین مێکانیسمی شاراوە – ئاشکرا، لە زۆربەی بابەتە گرنگەکانی ژیانی وڵاتانی دونیادا دەستێوەردان و تەداخول بکات. کەوایە دوور نییە لەم سوتماکە، قەقنەسێکی تیژباڵی نوێ سەردەبێنێ. 

کورد و بەرەی باشووری ناتۆ

لەگەڵ چوونە ناو سەردەمێکی نوێی کێبڕکێی ستراتیژی ناتۆ، رەنگە پرسی کورد وردە وردە لە پرسێکی لاوەکییەوە بگۆڕێت بۆ بەشێک لە حیساباتی ئاسایشی بەرەی باشووری هاوپەیمانییەکە. ئەمە بە مانای دۆستایەتی ناتۆ و کورد نییە، بەڵکو بابەتی جوگرافیایە و کوردستان لەگەڵ جوگرافیای ستراتیژی ناتۆدا یەکتر دەبڕێت. 

لە روانگەیەکی رەشبینانەدا، ناتۆ کۆمەڵێک دەوڵەت و وڵاتی سەربەخۆی کۆکردووەتەوە نەک ئەتنیک و نەتەوەکان. جگە لەوەش ئەندامێتی تورکیا لە ناتۆ کە دووەم گەورەترین سوپای ناتۆیە و پارێزەری گەرووەکانی دەریای رەشە و یاریزانێکی جەوهەرییە لە بەرەی باشووری ناتۆ، وا دەکات کەس نەتوانێ بە ئاسانی خۆی لە کوردان نزیک بکاتەوە. لەوانەیە ئەم روانگە رەشبینانەیەتەنانەت پێی وابێ کە سەرلەنوێ دیزاینکردنی دامەزراوەیی ناتۆدا، کورد جێگەی سەربەخۆی نییە و ئەمەش بەهۆی ناهاوسەنگی سیاسییەوە نییە، بەڵکو بەهۆی ناهاوسەنگی پێکهاتەییەوەیە. بەڵام تێڕوانینی واقیعی دەڵێ: 

هەرچەندە کورد دەوڵەتێکی سەربەخۆ نییە و رەنگە لە گۆڕەپانی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا راستەوخۆ و بە ئاشکرا نەبێتە میوان یان میوانداری ناتۆ، بەڵام ئەزموونی تایبەتی خۆی هەیە و رۆڵی کورد لە ناوچەکەدا لەگەڵ ئاسایشی ناتۆدا یەکانگیر ئەبێت. ئەگەر ئەم رۆڵ و توانایە  لە هێزی پێشمەرگە و گەریلا و شەڕڤان تێپەڕێت و کورد لێهاتوویی و توانای خۆی لە بوارەکانی وزە، بازرگانی، تەکنەلۆجیا، دینامیکی کۆمەڵایەتی- کولتووری و مۆدێلە رەسەنەکانی حوکمڕانی و رێکخستن بسەلمێنێت، دیمەنەکە لەناکاو دەگۆڕێت.

لە لۆژیکی ئاسایشی نەریتیی ناتۆدا چوار پرسیاری گرنگ دووبارە دەبنەوە:

1-    ئایا ئەم ئەکتەرە بەرگری بەکۆمەڵ بەهێز دەکات؟

2-    ئایا دەتوانێت ڕۆڵی هەبێت لە لاوازکردنی ڕووسیادا؟ 3

3-    ئایا دەتوانێت سوودی هەبێت لە سەقامگیرکردنی لایەنی باشوور؟ 

4-    ئایا یارمەتیدەرە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر؟ 

بەڵام ئەم لۆژیکە خەریکە بەرەو گۆڕان دەڕوات و مەرج نیەی پێوەرەکان تەنیا بە گوێرەی ئەو چوار مەرج و پرسیارە کۆنە دەستنیشان بکرێن. کە وایە، کورد بەلەبەرچاوگرتنی ئەم مەرجانە، بۆی هەیە لە دیزاینی دونیا سیاسی و ئاسایشییە تازەکەی ناتۆدا، بواری ئەوەی هەبێت کە هێز و توانای نوێ پەیدا بکات:

1- کورد کە بتوانێ لە مۆدێل و قەوارەی هەرێمی کوردستاندا، هەم کێشەی ناوخۆی نێوان دوو حزبە گەورەکە و یەکخستنی هێزی پیشمەرگە چارەسەر بکات و هەم پەیوەندی خۆی لەگەڵ بەغدا بباتە ئاستێکی شەفافترەوەو رەزامەندی خەڵک لە خزمەتگوزاری و حوکمڕانیدا وەدەس بێنێ، ئەوا لە لایەن ناتۆ و رێکخراوە گەورەکانیتریشەوە بەهەند دەگیردرێت.

2- کورد کە بتوانێ لە سووریا و لە تورکیا، سەرەڕای هەمو کێشەکان، توانای رێکخستنی خۆی بباتە ناو سیستەم و نیزاماتی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، رێگای ئەوەی دەبێ وەک ئەکتەرێکی کارا چاوی لێبکرێت.

3- کورد کە بتوانێ، بواری یارییە سیاسییەکەی خۆی و ئامانجەکانی خۆی لە "هێزی سەخت"ـەوە ببات بەرەو ئاقاری بەربڵاوی "هێزی نەرم" و دیپلۆماسی و چاند و ژیری دەستکرد و سینەما و گەشتیاری، دەتوانێ لە ناو یارییە گەورەکەی ناوچە و جیهاندا پێگەی نوێ بدۆزێتەوە.

4- کورد کە لە جیاتی سەوەتە و کۆلەکسیۆن و کۆمەڵێک لە ئامانج و بەرنامەکان، بە یەک رەوتی بەرامبەردا بڕوات، رێگا بۆ پەیوەندییەکان زیاتر دەبێت.