خنکاندنی ئابووریی هەرێم لە گەمارۆی دارایی تا گەڕانەوە بۆ سەنتراڵیزم

فەیلەسوفی ئەڵمانی هێگڵ لە فەلسەفەی مێژوودا دەڵێت مێژوو تەنیا بە هۆی رووداوەکان ناگۆڕێت، بەڵکو بە شێوازی بەکارهێنانی دەسەڵات و چۆنیەتی دابەشکردنی هێز دەگۆڕێت، لە سەدەی بیست و یەکدا ئەو هێزە تەنیا لە سوپا و چەکدا کورت نابێتەوە، بەڵکو پارە، بانک، دۆلار، گومرگ، بودجە و ئامرازە دارایییەکانیش بوونەتە بەشێکی گرنگ لە جوگرافیای دەسەڵات.

لەبەر ئەوە ئەگەر ئەوەی ئێستا لە هەرێمی کوردستان روودەدات تەنیا بە چاوێکی ئابووری بخوێندرێتەوە، بەشێکی زۆر لە راستییەکە ون دەبێت، ئەوەی ئێستا لە ئارادایە تەنیا کەمبوونەوەی داهات و دواخستنی مووچە یان قەیرانی بازاڕ نییە، بەڵکو زنجیرەیەک بڕیار و سیاسەتە کە کاریگەرییان لەسەر هەموو بنەماکانی ژیانی ئابووریی هەرێم هەیە، کاتێک ئەم بڕیارانە لە یەک چوارچێوەدا بخوێندرێنەوە وێنەیەکمان بۆ دەردەکەوێت کە لە تێیدا ئابووری بەردەوام لەگەڵ سیاسەت تێکەڵ کراوە.

فەیلەسوفی فەرەنسی، میشێل فۆکۆ دەڵێت (دەسەڵات زۆرجار بە هێزی چەک کار ناکات، بەڵکو بە رێگای دامەزراوە دارایی، ئیداری و یاسایییەکان مرۆڤ و کۆمەڵگا ئاراستە دەکرێت) لەو روانگەیەوە، کاتێک بودجە و مووچە و گومرگ و دۆلار و داهات دەبنە ئامرازی فشار، ئەوە تەنیا بابەتێکی دارایی نییە، بەڵکو گۆڕینی هاوسەنگی دەسەڵاتە.

یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی ئابووریی هەرێم بێبەشکردنی بازرگانانی هەرێمە لە دەستگەیشتن بە دۆلاری فەرمیی بانکە ناوەندییەکان لە کاتێکدا بازرگانانی بەغداو بەسرە و شارەکانی تری عێراق دۆلار بە نرخی فەرمی 130 هەزار دینار وەردەگرن، بەڵام بازرگانانی هەولێرو سلێمانی و دهۆک ناچار بوون دۆلار لە بازاڕی ئازاد بە نرخی نزیکەی 150 هەزاردینار بکڕن!، ئەم جیاوازییە تەنیا ژمارەیەک لەسەر کاخەز نییە بۆ هەر سەد دۆلارێک زیاتر لە 20 هەزار دینار بارێکی زیادە دەخاتە سەر بازرگان ئەو بارەش راستەوخۆ دەگوازرێتەوە سەر نرخی کۆنتەینەرو کاڵای هاوردەکراو و لە کۆتاییدا دەخرێتە سەر گیرفانی هاووڵاتییان، لە رووی ئابوورییەوە ئەمە واتای ئەوەیە کە بازاڕی هەرێم بە نایەکسانی دەستپێدەکات کاتێک دوو بازرگان هەمان کاڵا پێکەوە دەهێنن، بەڵام یەکێکیان دۆلار بە نرخی فەرمی و یەکێکیان بە نرخی بازاڕ دەکڕێت ئەوە چیتر یارییەکی یەکسان نییە، ئادام سمیس، باوکی زانستی ئابووری باوەڕی وایە کە بازاڕ تەنیا لە ژێر یاسای یەکسانی و دادپەروەریدا دەتوانێت بە دروستی کار بکات ئەگەر هەلومەرجەکانی کێبڕکێ بۆ هەمووان یەکسان نەبێت بازاڕ لە سروشتی خۆی دوور دەکەوێتەوە بێگومان دەرئەنجامی ئەم جیاوازییەش لە هەرێم بە ڕوونی دەردەکەوێت کەمبوونەوەی جولەی بازرگانی و وەستانی هەندێک کۆمپانیاو لاوازیی وەبەرهێنان و دابەزینی داهاتی گومرگ، کە یەکێک بووە لە گرنگترین سەرچاوەکانی داهاتی ناوخۆی حکوومەتی هەرێمی کوردستان.

لە  کانوونی دووەمی ساڵی 2026 حکوومەتی فیدراڵ دەستی بە جێبەجێکردنی سیستەمی ئەلیکترۆنی گومرگی ئەسکۆدا کرد لە بنەڕەتدا ئەم سیستەمە بۆ ئاسانکاریی مامەڵە گومرگییەکان و رێکخستنی دەروازە سنوورییەکان دروست کراوە، بەڵام ئەوەی هەرێم لەسەری ناڕازییە خودی سیستەمەکە نییە، بەڵکو شێوازی بەکارهێنانەکەیەتی.

بەپێی ئەو زانیاریانەی  لەبەردەستن  جێبەجێکردنی ئەم سیستەمە وای کردووە کە زۆربەی مامەڵە گومرگییەکان و تۆمارکردنی کۆمپانیاکان و دابەشکردنی داهات بەرەو بەغدا بگوازرێنەوە، واتە لەجیاتی ئەوەی دەروازە سنوورییەکانی هەرێم لە چوارچێوەی فیدراڵیدا بەڕێوەببرێن هەوڵ بۆ بە مەركەزیکردنی بڕیار و داهات دەدرێت ، ئەم خاڵە تەنیا بابەتێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو بابەتێکی دەستورییە، فیدراڵی بە مانای دابەشکردنی دەسەڵاتەکانە نە کۆکردنەوەی، ئەگەر هەموو بڕیارە ئابوورییەکان بخرێتە دەستی ناوەند، ئەوا فیدراڵیەت لە ناوەڕۆکەکەی بەتاڵ دەبێتەوەو تەنیا وەک مەرەکەبی سەرکاخەز لە دەستووردا دەمێنێتەوە.

کێشەیەکی تری گرنگ کە بۆ هەرێمی کوردستان دروستکراوە دووبارە وەرگرتنی باجی گومرگییە، کاتێک کاڵایەک کە لە دەروازە سنوورییەکانی هەرێم گومرگ دەکرێت لەکاتی هەناردەکردنی بەرەو مووسڵ و کەرکووک یان شارەکانی تری عێراق دووبارە باجی گومرگی لێ وەردەگیرێتەوە ، ئەم سیاسەتە دوو کاریگەریی گەورەی هەیە:

یەکەم، بازرگان ناچار دەبێت بۆ پاراستنی قازانجی خۆی رێگایەکی تر هەڵبژێرێت و کاڵاکەی لە دەروازەکانی تری عێراقەوە هاوردە بکات.

دووەم دەروازە سنوورییەکانی هەرێم کە بۆ نزیکەی سێ دەیەیە یەکێک بوون لە گرنگترین سەرچاوەکانی داهاتی ناوخۆ بە تەدریج جولەیان کەم بووە و داهاتیان دابەزیوە.

بەهۆی ئەو گۆڕانکارییانەوە ، هەرێم تەنیا داهاتی گومرگی لەدەست نەداوە، بەڵکو بەشێکی گرنگ لە چالاکیی بازرگانی و وەبەرهێنانیشی لەدەست داوە ئەوەش لە دەرئەنجامدا کاریگەریی راستەوخۆی هەیە لەسەر توانای حکوومەت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزاری و پاراستنی سەقامگیریی ئابووری.

زانای ئابووری و خاوەن خەڵاتی نۆبڵ دەگلاس نۆرس باوەڕی وایە، هێزی هەر دەوڵەتێک تەنیا بە سەرچاوە سروشتییەکانی ناپێوردرێت، بەڵکو بەو دامەزراوانەی کە دەتوانن سامان بە دادپەروەری بەڕێوەببەن ، ئەگەر دامەزراوە دارایییەکان توانای داهاتهێنان و دابەشکردنی سامان لەدەست بدەن، کاریگەریی ئەو لاوازییە تەنیا لە ژمارە و ئاماردا ناوەستێت، بەڵکو دەگاتە سەر بازاڕ وەبەرهێنان و خزمەتگوزاری و ئاسایشی کۆمەڵایەتی، لە هەرێمی کوردستانیش ئەوەی لە دوای گۆڕانکارییەکانی گومرگ و جوڵەی بازرگانی ڕوویدا تەنیا کەمبوونەوەی ژمارەی کۆنتەینەرەکان نەبوو بەڵکو کەمبوونەوەی داهاتێک بوو، کە بۆ زیاتر لە سێ دەیە یەکێک بوو لە پایە سەرەکییەکانی ئابووریی هەرێم.

داهاتی گومرگ و باج تەنیا پارەیەک نییە کە دەچێتە ناو خەزێنەی حکوومەت، بەڵکو ئەو داهاتە ئەنجامی چالاکیی بازاڕە کاتێک هاوردە کەم دەبێتەوە کاتێک بازرگان رێگایەکی تر هەڵدەبژێرێت و کاتێک دەروازە سنوورییەکان جوڵەیان کەم دەبێت، لەگەڵ ئەوەدا داهاتی باج و رەسوماتیش بە هەمان ڕادە دابەزدەبێت ، بە واتایەکی تر داهاتی حکوومەت ئەو شوێنەیە کە دەرئەنجامی چالاکیی ئابووری تێدا کۆدەبێتەوە ئەگەر بازاڕ لاواز بێت حکوومەتیش بەهێز نابێت ، بۆیە کەمبوونەوەی داهاتی گومرگ تەنیا کێشەی وەزارەتی دارایی نییە، بەڵکو سەرەتای زنجیرەیەکە کە لە کۆتاییدا دەگاتە مووچەو  خزمەتگوزاریو پڕۆژەی ژێرخان و ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتی.

لە ساڵی 2026داو لە گەرمەی شەڕی نێوان ئێران و هاوپەیمانەکانی لە لایەک و ئیسرائیل و ئەمریکا لە لایەکی تر تەنانەت پێش ئەوەی بگاتە سنوورەکانی هەرێم کاریگەرییە ئابوورییەکانی گەیشتنە ناوخۆی هەرێم لە ماوەی ئەو قەیرانەدا جوڵەی دەروازە سنوورییە رۆژهەڵاتییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەوە  ئەو دەروازانەی پێشتر داهاتی مانگانەیان دەگەیشتە نزیکەی 30 ملیار دینار، دواتر دابەزین بۆ نزیکەی 1,5 ملیار دینار ئەو جیاوازییە تەنیا ژمارەیەکی ئاماری نییە، بەڵکو وێنەیەکی روونی ئەوەیە کە چۆن رووداوەکانی دەرەوە دەتوانن سەرچاوەی داهاتی ناوخۆ بخنکێنن، لە هەلومەرجێکی ئاوادا زۆر لە سیستەمە فیدراڵییەکان لە جیهاندا ناوەند هەوڵ دەدات، بارەکە لەسەر ناوچە زیانمەندەکە سووک بکات، بەڵام  هەرێم لە هەمان کاتدا هەم لە کاریگەریی شەڕەکە زیانمەند بوو و هەم لە هەلومەرجێکدا بوو کە فشارە دارایییەکانی بەغدا بەردەوام بوون.

تایبەت بە مووچە زیاتر لە یەک ملیۆن و 190 هەزار فەرمانبەر و خانەنشین مووچەیان لە هەرێمی کوردستان هەیە کە کۆی گشتیی مانگانەی نزیکەی 971 ملیار دینارە، ئەم مووچەیە بەپێی دەستوور، مافێکی یاساییە، نەک مننەتێکی سیاسی، بەڵام کاتێک پێدانی مووچە لەلایەن بەغداوە دوا دەخرێت یان لە کاتی خۆیدا نادرێت ئەوە کاریگەرییەکەی تەنیا لەسەر فەرمانبەر ناوەستێت، بەڵکو بازاڕی هەرێم بە شێوەیەکی گەورە بە مووچەوە پەیوەستە، کاتێک مووچە دوا دەکەوێت ئەوا هاووڵاتی کرین و مامەڵەکەی دوادەخات، بازرگان فرۆشتنی کەم دەبێتەوە، خاوەن خانوو کرێی خانووەکەی دادەخرێت قەرزە بانکییەکان دەکەونە دواوە و لە کۆتاییدا خودی حکوومەتیش لە باج و رەسومات داهاتی کەمتر دەستدەکەوێت ، ئەمە ئەوەیە زانای ئابووری جۆزف ستیگلیتز بە (بازاڕگەڕی قەیران ) ناوی دەبات واتە قەیرانێک خۆی قەیرانی تر دروست دەکات، دواخستنی مووچە بازاڕ لاواز دەکات بازاڕی لاواز داهاتی حکوومەت کەم دەکاتەوەو داهاتی کەمیش توانای دابینکردنی مووچە پێداویستەکانی دیکەی خزمەتگوزاری کەم دەکاتەوە.

یەکێکی دیکە لە بابەتە گرنگەکان تیچووی کارەبای پارێزگا فیدراڵییەکانی عێراق لە بودجەی سیادییەوە دابین دەکرێت، بەڵام هەرێم ناچارە خۆی بارەکە بگرێتە ئەستۆ ، بەپێی زانیارییەکان حکوومەتی هەرێمی کوردستان مانگانە نزیکەی 250 ملیۆن دۆلار بۆ سیکتەری کارەبا خەرج دەکات ، نزیکەی 50 ملیۆن دۆلار بۆ کڕینی گازی پێویست، نزیکەی 120 ملیۆن دۆلار بۆ کڕینی کارەبای بەرهەمهاتوو و خەرجی وێستگەکان، سەرەڕای خەرجیی پڕۆژە نوێ و پاراستنی تۆڕی کارەبا، بە واتایەکی تر نزیکەی %80ی داهاتی کارەبا دووبارە بۆ هەمان سیکتەر خەرج دەکرێتەوە، بۆ ئەوەی رووناکی بەردەوام بێت ، سەرەڕای ئەوە حکوومەتی هەرێم مانگانە نزیکەی 50 ملیۆن دۆلاری تر بۆ پاڵاوتنی ئەو 50 هەزار بەرمیل نەوتە خەرج دەکات، کە بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین، گازۆیل و نەوتی سپیی ناوخۆ تەرخان کراوە. ئەوەش واتای ئەوەیە کە تەنیا لە دوو بواردا، هەرێم نزیکەی 300 ملیۆن دۆلار لە مانگێکدا خەرج دەکات، لە کاتێکدا یەک دیناری بودجەی سیادی بۆ ئەو خەرجیانە تەرخان ناکرێت.

قەیرانی ئابووری هەمیشە ژمارە و خشتە نییە لە پشتی هەر ملیار دینارێکی کەمبووەوە هەزاران خێزان و کرێکارو مامۆستاو بازرگان و جوتیار هەن کە ژیانیان پێوە بەستراوەتەوە ، بۆیە ئەوەی لە هەرێمی کوردستان روودەدات نابێت تەنیا بە زمانی ژمارە بخوێندرێتەوە ئەوە قەیرانێکە کە لە دارایی دەستپێدەکات، بەڵام کاریگەرییەکانی دەگەنە ژیان و متمانە و ئاسایشی کۆمەڵایەتی سەرەڕای کەمبوونەوەی داهاتی ناوخۆو لاوازیی گومرگ و کەمبوونەوەی جوڵەی بازرگانی و تێچووی کارەبا و دواخستنی مووچە حکوومەتی هەرێم پابەند کراوە مانگانە 120 ملیار دینار لە داهاتی ناوخۆی خۆی بۆ بەغداد بنێرێت.

ئەم بابەتە تەنیا ژمارەیەکی دارایی نییە، بەڵکو پرسێکی دەستورییە، چونکە ئەگەر داهاتەکە خۆی کەم ببێتەوەو ئەو پابەندییە داراییەکان بە هەمان شێوە جێبەجێ بکرێت، ئەوا لە کۆتاییدا بارگرانیەکە دەکەوێتە سەر خزمەتگوزارییەکان و ژیانی هاووڵاتییان، لە مانگێکدا کە داهاتی ناوخۆ تەنیا 86 ملیار دینار بووەو دابینکردنی پابەندییەکانی تر بە ئاسانی نامێنێت لەبەر ئەوە قەیران لە ژمارەی خشتە دارایییەکان دەرچووە و بووەتە قەیرانی توانای حوکمرانی.

زانای ناسراوی ئابووری ئامارتیا سێن دەڵێت ( گەشەپێدان تەنیا بەرزبوونەوەی داهات نییە، بەڵکو فراوانکردنی دەرفەتەکانی ژیانە ) بەپێی ئەم بیرۆکەیە هەر سیاسەتێک کە دەرفەتی کارو  بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان و فرۆشتنی بەرهەم سنووردار بکات تەنیا ژمارەکانی ئابووری ناگۆڕێت، بەڵکو ئازادیی ئابووریی تاک و داهاتووی کۆمەڵگا سنووردار دەکات ، ئەگەر سەیری زنجیرەی بڕیارەکانی چەند ساڵی رابردووی حکوومەتی عێراق بکەین بەرامبەر هەرێم دەردەکەوێت کە فشارەکان تەنیا لەسەر بودجە و مووچە نەماوەتەوە بەڵکو گەیشتووەتە ناو ئەو دوو کەرتەی کە بناخەی هەر ئابوورییەکی بەهێزن (کشتوکاڵ و پێشەسازی).

تایبەت بە کەرتی کشتوکاڵ لە هەرێمی کوردستان هەمیشە یەکێک بووە لە سەرچاوە سەرەکیەکانی دابینکردنی خۆراکی ناوخۆو  دەستیکاری گوندنشینان ، بەڵام لە وەرزی 2025 - 2026، حکوومەتی فیدراڵ بڕیاری کڕینی سێ ملیۆن 800 هەزار تۆن گەنمی جوتیارانی ناوەڕاست و باشووری عێراقی دا ، لە کاتێکدا تەنیا ٢٩٢ هەزار تۆن لە جوتیارانی هەرێم وەبگیرێت بەمەرجێک ساڵی ٢٠٢٤ ئەو بڕە نزیکەی ٧٠٠ هەزار تۆن بوو، جیاوازییەکە تەنیا لە کۆی گشتیی گەنمدا نییە. بەپێی زانیارییەکان، لە هەر دونمێکدا لە جوتیارانی ناوەڕاست و باشووری عێراق تا 900 کیلۆگرام گەنم وەردەگیرێت، بەڵام لە هەرێم تەنیا 88 کیلۆگرام! ئەگەر ئەم ژمارانە بە یەکەوە بخوێندرێنەوە، پرسیارێکی سەرەکی دروست دەبێت جوتیارێک کە نە پاڵپشتی بکرێت و پێداویستیەکانی کیمیایی و قەرزی کشتوکاڵی پێنەدرێت و بەرهەمەکەشی بە هەمان شێوە نەکڕدرێتەوە ئیتر چۆن دەتوانێت لەبەرهەمهێنان بەردەوام بێت؟ 

دەرئەنجامی ئەو سیاسەتە ناچاربوونی هەزاران جوتیار بووە بە فرۆشتنی بەرهەمەکانیان لە بازاڕی ئازاد لە دوای ئەوە بازرگانانی شارەکانی تری عێراق ئەو بەرهەمانە دەکڕنەوە و بە نرخی پاڵپشتیکراو بە حکوومەتی عێراقی دەفرۆشنەوە، واتە ئەو قازانجەی کە دەبوو بگەڕێتەوە بۆ جوتیارانی کوردستان دەگوازرێتەوە بۆ بازاڕەکانی  شارەکانی دیکەی عێراق، رێگری لە گواستنەوە و فرۆشتنی زۆرێک لە بەرهەمە کشتوکاڵییەکانی هەرێم بۆ شارەکانی تری عێراق کراوە، ئەوەش بازاڕی فرۆشتنی جوتیار سنووردار کردووەو زیانێکی زۆری بەکەرتی کشتووکاڵ و جوتیاران گەیاندوە

بێگومان ئەگەر کشتوکاڵ پشتگیریی ئاسایشی خۆراک بێت، ئەوا پێشەسازی پشتگیریی ئاسایشی ئابوورییە ، کارگەکانی هەرێم لە چەند ساڵی رابردوودا لە بازاڕێکدا کاریان کردووە کە تیایدا کاڵای هاوردەکراو بە تایبەتی ئەو کاڵایانەی لە شوێنەکانی تر پاڵپشتی حکوومەتیان هەیە، بە ئاسانی هاتوونەتە ناو بازاڕ،  لە هەمان کاتدا خاوەن کارگەکانی هەرێم لە قەرزی پێشەسازی و لە پاڵپشتی سووتەمەنی و لە پاراستنی بەرهەمی ناوخۆو  لە کرینەوەی بەرهەم و  لە هاوکاریی حکوومەتی عێراق  سودمەندنەبوون ، بە واتایەکی تر ململانێیەک دروست بووە کە لایەکەی پاڵپشتی هەیە و لایەکی تر بێ پاڵپشتییە ، ئەنجامی ئەو هەلومەرجە کەمبوونەوەی توانای کارگەکانی هەرێمی کوردستان و داخستنی هەندێکیان و بێکاربوونی ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاران و دەستی کار بووە، زۆر لە خاوەن پڕۆژەکان ناچار بوون بیر لە گواستنەوەی کارگە و وەبەرهێنانەکانیان بۆ شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق بکەن، چونکە لەوێ دەرفەتی پاڵپشتی و یارمەتیی حکومی زیاتر بەردەستە، ئەگەر ئەو پرۆسەیە بەردەوام بێت تەنیا کارگەیەکان دانخرێن بەڵکو سەرمایەو شارەزایی و دەرفەتی کار و داهاتووی پێشەسازیی ناوخۆی هەرێم بە تەدریج کۆچ دەکات و دەپوکێتەوە

بەپێی زانیارییەکان، تەنیا لە کابینەی رابردووی حکوومەتی فیدراڵ، زیاتر لە (1.400)ملیۆن کەس لە میلاکی حکوومی دامەزراون بە بێ ئەوەی تەنیا یەک کەس لەو دامەزراندنانە بۆ هەرێمی کوردستان بێت، لە هەمان کاتدا ژمارەی گشتیی مووچەخۆرانی هەرێم بە فەرمانبەر خانەنشین، کەس و کاری شەهیدان و ئەنفالکراوان و خاوەن پێداویستی تایبەت،تۆڕی کۆمەڵایەتی و مامۆستایانی وانەبێژ، نزیکەی(1.200) ملیۆن کەسن هەروەها، نزیکەی 51 هەزار مامۆستای وانەبێژ و گرێبەست لە لیستی مووچەی فیدراڵی دانەخراون، بۆیە حکوومەتی هەرێمی کوردستان ناچارە مووچەی ئەوان لە داهاتی ناوخۆ دابین بکات، کە مانگانە نزیکەی 40 ملیار دینار بارێکی دارایی دروست دەکات، ئەو ژمارانە تەنیا ئامار نین بەڵکو پیشاندەری جیاوازییەکی گەورەن لە دابەشکردنی دەرفەتی کار و بەکارهێنانی خەزێنەی گشتیدا.

کارل پۆلانـی دەڵێت ( کۆمەڵگا کاتێک تووشی مەترسی دەبێت کە ئابووری لە خزمەتکردنی مرۆڤ دەردەچێت)

ئەگەر کشتوکاڵ لاواز بکرێت، پێشەسازی بێ پارێزگاری بمێنێتەوە، دامەزراندن نایەکسان بێت و داهاتی ناوخۆ بەردەوام کەم بکرێتەوە، ئەوا قەیران بەتەنیا  لە ئاستی بودجەدا نامێنێت، بەڵکو دەگاتە بنەمای سەقامگیریی کۆمەڵگا ، بۆیە ئەوەی لە هەرێمی کوردستان روودەدات نابێت تەنیا بە چاوێکی دارایی بخوێندرێتەوە ، بەڵکو ئەو خنکاندن و گەمارۆدانەی بەغداد بۆ سەر سەرجەم سێکتەرەکانی ئابووری هەرێم کاریگەریی لەسەر ئاسایشی خۆراک و دەرفەتی کارو وەبەرهێنان و  ژیانی خەڵک و داهاتووی گەشەی ئابووری هەرێم دەبێت.