شارەزایەکی سیاسی ئەمەریکی: کارەکەی پەرلەمان عێراق دەکوژێت نەک چاکی بکات

K24- هەولێر:

مایکڵ نایت، نووسەری پەیمانگای واشنتن و شارەزا لە پرسە سیاسی و سەربازییەکانی عێراق، ئێران و کەنداوی عەرەبی، لە وتارێکدا کە لە ماڵپەڕی واشنتن ئینستیوتت، باس لە پەسەندکردنی یاسای وەرگرتنی قەرز و فەرامۆشکردنی ویستی و داخوازییەکان کورد دەکات لە لایەن نوێنەرانی شیعە و سوونە لە پەرلەمانی عێراق؛ هەروەها باسێکی وردی دۆخی عێراق و بژاردەکانی هەرێمی کوردستان و رۆلی ئەمەریکا لەم دۆخە دەکات.

وتارەکەی مایکڵ نایت:

درەنگانی شەوی 11ـی نۆڤەمبەر، پەرلەمانی عێراق پرۆژەیاسایەکی بەپەلەی پەسەند کرد بە بڕی 10 ملیار دۆلار، ئەمەش بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجە و خەرجییەکانی چارەگی کۆتایی ساڵی 2020ـە. لە کۆی 329 پەرلەمانتار، 173 پەرلەمانتاری شیعە و سوونە دەنگیان بە پرۆژە یاساکە دا و پەسەندکرا، بەبێ دەنگی 60 پەرلەمانتاری کورد کە چوونە دەرەوەی هۆڵی پەرلەمان. بەمەش بڕیارێکی دارایی گرنگدرا بەبێ رەزامەندی پێکهاتەیەکی سەرەکی عێراق. بە خستنەبەرچاوی ناوکۆکییەکانی هەرێم و بەغدا، ئەم جووڵەیە جێگای سەرسوڕمان نییە، بەڵام بەپەلەیی ئەو بڕینە ناچارییە، زاڵبوون بەسەر ئەو دۆخەدا بۆ کوردەکان بەشێوەیەکی خێرا مەحاڵ دەکات. لەبەر ئەمە و لەبەر ئەوەی رەنگە ئەم پرۆژەیاسایە بنەمایەک بێت بۆ دانانی بودجەی2021، گرنگە تێبگەین بۆ کورد چوونە دەرەوەی هۆڵەکە و دەشبێت ئەمەریکا و هاوبەشەکانی دیکەی کورد چۆن رەفتار بکەن.

ناکۆکی لەمێژینەی دابەشکردنی داهات

لە دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسەین، پشکی کورد لە داهاتی عێراق،  17%بوو، بەڵام دواتر بەهۆی نەدانی پارەی هێزی بەرگری کورد، کاروباری دەرەوە، پەرلەمان و تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت، ئەو رێژەیە بۆ 13% دابەزی. کوردیش گلەیی ئەوەی هەبوو، بەغدا پارەی هێزە ئەمنییەکان و تێچووی نەوتی بۆ کورد نەدەنارد.

پاشان کورد، دەستیکرد بە هەناردە کردنی نەوت، رۆژانە 550 هەزار بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد، حکومەتی ناوەندی کوردەکانی تووشی ئاستەنگکردەوە بەوەی دەیگووت، هەوڵی بەدەستهێنانی ئابووری سەربەخۆ دەدەن. لە چەند ساڵی رابردوو، بەغدا داوای لە کورد کردووە، نەوتەکەی لە رێگای سۆمۆوە هەناردە بکات و داهاتە نانەوتییەکانیش رادەست بکات.

بەغدا متمانەی بە لیستی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم نییە، لە کاتێکدا سیستمی بایۆمێترییان بۆ کراوە، لە کاتێکدا فەرمانبەرانی بەغدا خۆی، بایۆمێتریان هەر نییە.

یاسای وەرگرتنی قەرز چیمان پێدەڵێت؟

بەهۆی درەنگپێکهێنانی حکومەت، هاتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا و چەند کێشەیەکی دیکە، بەغدا بودجەی 2020ـی پەسەند نەکرد. بۆیە کار بە بودجەی ساڵی 2019 لەگەڵ هەندێک گۆڕانکاریدا کرا.لەگەڵ دەستبەکاربوونی مستەفا کازمی وەک سەرۆک وەزیرانی لە مانگی پێنج، بەغدا مانگانە 268 ملیۆن دۆلاری بۆ هەرێم ناردووە، بەبێ ئەوەی هەرێم ناچاربێت تەواوی داهاتەکەی رادەستی بەغدا بکات. ئەمەش وایکرد هەرێم بتوانێت تا رادەیەک مووچەی فەرمانبەرانی بدات، بەوەی پێویستی بە 710 ملیۆن دۆلارە بۆ مووچەخۆرانی. هەندێک بڕوایان وایە ئەمە وایکردووە، کورد بەشی خۆی بەرێت، بەڵام راستییەکە ئەوەیە، حکومەتی هەرێم لەگەڵ ئەو بڕە پارەیەی بەغدا، هێشتا کێشەی دارایی هەیە.

بەگوێرەی ئەم پرۆژە یاسا نوێیە، بەغدا هەمان پارە بۆ حکومەتی هەرێم دەنێرێت، بەڵام دەبێت هەرێم تەواوی داهاتەکانی رادەست بکات بە زیاد لە 400 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە. با وا دانێین کورد رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوت دەفرێشێت بە بەهای 33 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، ئەمە بە مانای ئەوەی کورد مانگانە 396 ملیۆن دۆلار دەدات بە بەغدا، ئەمەش جیا لە داهات نانەوتییەکان. بەمەش داهاتی هەرێم لە 764 ملیۆن دۆلارەوە بۆ ٢٩٣ ملیۆن دۆلار دادەبەزێت.

بەمەش لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران بۆ 73% زیاد دەکات کە وەکو خۆکوژیی ئابووری وایە بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان.

ئەوە راستە کە ژمارەی فەرمانبەرانی کورد زۆرن، پێویستی بە چاکسازییە، بەڵام ئەو یاسایە وا دەکات، کورد نەتوانێت مووچەی فەرمانبەرانی بدات. لە کاتێکدا هەمان یاسا، مافی هەموو بەشەکانی تری عێراقی پاراستووە و لێی سوودمەند دەبن.

بژاردەی سیاسی ئەمەریکا

ئەگەر ئابووری هەرێم شکستبهێنێت، ئەوا فشار و کاریگەری گروپە سیاسییەکانی ئێران لە عێراق لەسەری زیاتر دەبن، کاریگەری لەسەر بەرژەوەندی ئەمەریکا دەبێت لە عێراق، بە تایبەت لە دیاریکردنی سەرۆک وەزیرانی داهاتوو و مانەوەی هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق. 10 ساڵ لەمەوبەر، تاران داوای لە نووری مالیکی کرد، لە رێگای بەرپاکردنی شەپۆلێکی تائیفی، خولی دووەمی سەرۆک وەزیرانی بۆخۆی مسۆگەر بکات، ئەمەش بووەهۆی دابەشبوونی پێکهاتەکان و دروستبوونی رق و کینە.

ئێستا کاتی ئەوەیە واشنتن هانی بەغدا بدات، داخوازییە داراییەکانی کورد لەبەرچاوبگرێت. ئەوە رێککەوت نییە کە کەتائیب حزبوڵڵا کە ئەمەریکا بە گروپێکی تیرۆرستی دەزانێت، لە تەلەڤزیۆنەکەی، پشتگیریی لە بێبەشکردنی کورد دەکات. هەمان گروپ مووشەکیان ئاراستەی هەولێر کردووە و بارەگای پارتی سیاسی کوردیان لە بەغدا سووتاندووە. کورد لەم دوو رووداوەش، پشتگیریی لە ئەمەریکا و کازمی کرد داوای پشتگیریی دەکرد لە هەڕەشەکانی ئەو گروپانەی سەر بە ئێرانن. ئەگەر ئەمەریکا شکست بهێنێت لە هاوکاری کورد، قەیرانی ئابووری هاوشێوەی ساڵی 2016ـی کەرکووک دروست دەبێت، کە کورد لەو کاتە هەستی بە خیانەتکردن کرد لە لایەن هاوپەیمانەکانی، کاتێک گروپەکانی سەر بە ئێران هێرشی بۆکردن.

ئەمەریکا دەبێت جەخت لە یاسای چاکسازیی حکومەتی هەرێم بکاتەوە و هەروەها هانی بەرپرسانی بەغدا بدات داواکانی کورد جێگیر بکەن. دەبێت ئەم چاکسازییانە بەشێک بن لە بودجەی 2021، نەک یاسایەکی سێ مانگی وەرگرتنی قەرز. عێراق وەک وڵاتێکی سەربەخۆ، دەتوانێت لە رێگای وەرگرتنی قەرز و چەند رێوشوێنی دیکە، فشارە ئابوورییەکان لەسەرخۆی کەمبکاتەوە، بەڵام کوردەکان هیچ بژاردەیەکیان نییە. دەبێت واشنتن فشار لە کوردەکان بکات کە جددی بن لە گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست بۆ کەمکردنەوەی خەرجی و مووچە، بەردەوام بن لە ناردنی بەشێکی نەوتەکەیان بۆ بەغدا، بەڵام کورد ئەمانە ناکات تاوەکو دڵنیا نەبێت بەشەبودجەی خۆی لە بەغدا بۆدێت. دەبێت فشارەکانی ئەمەریکا بۆ سەر بەغدا، لەسەر ئاستی بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی نەختینەی جیهانی، یەکێتی ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکان بێت. ئەو جۆرە فشارە، بەغدا ناچار دەکات گفتوگۆ لەگەڵ کوردەکان بکات تاوەکو رێککەوتن بۆ چەند ساڵی داهاتوو بکەن.