ئەمڕۆ ساڵیادی کۆڕەوە مەزنەکەی هەرێمی کوردستانە

ئەمڕۆ 35 ساڵ بەسەر کۆڕەوە ملیۆنییەکەی هەرێمی کوردستاندا تێپەڕدەبێت، کە دوای رزگارکردنی زۆربەی ناوچەکانی هەرێمی کوردستان، سوپای رژێمی بەعس هێرشی کردەوە سەر کوردستان بۆ داگیرکردنەوەی ئەو ناوچانەی ئازادکرابوون و بەهۆیەوە کۆڕەوی ملیۆنی دانیشتووانی هەرێی کوردستانی لێکەوتەوە.

دوای سەركەوتنی راپەرینى بەهاری 1991 و ئازادكردنی سەرجەم ناوچەكانی هه‌رێمی كوردستان، بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچە ئازادكراوەكان، رژێمی رووخاوی بەعس هێزێكی زۆری كۆكردەوە و هێرشی کردەوە سەر کوردستان، به‌و هۆیه‌وه‌ سەدان هەزار هاووڵاتی ماڵ و حاڵیان جێهێشت‌ و بەرەو سنوورەكانی ئێران و توركیا كۆچیان كرد، ئەم كۆچە گشتییە بە كۆڕەوە ملیۆنییەكەی ساڵی 1991 ناسرا كه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی به‌كۆمه‌ڵی ژێرده‌سته‌یی بوو.

10  رۆژ دوای ئازادکردنی کەرکووک لە راپەڕینی خەڵکی کوردستاندا، هاوسەنگی هێز گۆڕاو رژێمی بەعس هێزی گەورەی کۆکردەوە و هێرشی پێچەوانەوەی لە 31ـی ئاداری 1991 بۆ سەر ناوچە رزگارکراوەکان دەستپێکردەوە، بەهۆیەوە زۆرینەی خەڵکی هەرێمی کوردستان لەنێوان بڕیاری مانەوە و دووبارە ژێردەستەیی و جێهێشتنی خاکدا، بژاردەی دووەم و کۆڕەوی گشتییان هەڵبژارد و رووداوەکە هەموو كوردستانی گرتەوە و خەڵکی هەرێمی کوردستان بەرەو سنوورەکانی ئێران و تورکیا کۆچیان کرد و زۆرینەیان بەپێی و بە کۆمەڵ و بەشێکیشیان بە ئۆتۆمبێل و هۆکاری گواستنەوە خۆیان گەیاندە سنوورەکان.

دەرچوونی بڕیاری 688ـی ئەنجوومەنی ئاسایش

کۆڕەوی ملیۆنی کورد دەنگدانەوەی گەورەی لەسەر ئاستی جیهانی و نێودەوڵەتی لێکەوتەوە، فەرەنسا رۆڵی کاریگەری بینی بۆ دروستکردنی لۆبی لەسەر ئاستی ئەنجوومەنی ئاسایش و بەهۆیەوە بڕیاری 688ـی ئەنجوومەنی ئاسایش و ناوچەی قەدەخەی فڕینی لێکەوتەوە.

جێمیس بیكەر راوێژكاری بۆشی باوك رۆڵێكی گرنگی بینی هێڵی 36ـی دیاریكراو و بریاری 688 یان دەركرد، بۆیە ئەو بریارە توانی جینۆسایدی كورد رابگرێت و وڵاتان هاوڕابوون لەسەر ئەو پرسە و جینۆسایدی گەلی کوردیان بە شەرمەزاری بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و مرۆڤایەتی دانا لە سەدەی بیستەمدا.

دیاریكردنی هێلی 36 و ناوچەی ئارام

دوای دەركردنی بڕیاری 688 و دیاریكردنی هێڵی 36، هاووڵاتیانی دەستیان بە گەڕانەوە کرد بۆ سەر زێد و ماڵ و حاڵی خۆیان، هۆکارەکەی تەنیا ئەو بڕیارە نێودەوڵەتیانە نەبوو، بەڵكو هاندانی بەرەی كوردستانی و دواتر دانوستانی سەركردایەتی كورد و چوونیان بۆ بەغدا متمانەیەكی لای خەڵكی دروست كرد كە سەدام جارێكی دیکە ئەو تاوانە ئەنجام ناداتەوە.

هێڵی 36 و ناوچەی دژە فڕین ئەو سنوورەیە، کە ئێستا لەژێر دەستەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە، دانیاڵ میتران، ھاوسەری فرانسۆ میترانی سەرۆکی ئەوکاتەی فەرەنسا، یەکێک بوو لەو کەسانەی کە رۆڵی سەرەکی بینی بۆ ئەوەی فەرەنسا پرسی کورد بباتە ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و بڕیاری ناوچەی ئارام دەربکرێت.

هەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان

بڕیار 688 لە 5ـی نیسانی 1991 لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکانەوە پەسەندکرا، بڕیا درا ناوچەیەکی ئارام لە سەرووی ھێڵی 36 بۆ کورد دابنرێت، ھەروەھا بڕیاردرا بە دانانی ھێزی ھاوپەیمانان لەبنکەی سەربازی ئەنجەرلیک لە تورکیا بۆ پاراستنی خەڵکی کوردستان کە ناسرابوون بە ھێزی چەکوشی ئامادە، ناردنی ھێزی چەکداری بۆ پاراستنی خەڵکی لەکاتی گەڕانەوەیاندا ئەم بڕیارە بووە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان لە 19ـی ئایاری 1992 و دامەزراندنی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە 4ـی تەممووزی 1992.