سەنتەری رۆشنبیریی بەغدا: عێراق لە پاراستنی شوێنەواردا 50 ساڵ لە دواوەیە
توێژەرێکی کەلەپوور و ئەرشیڤکارێکی سەنتەری رۆشنبیریی بەغدا، رەخنەی توند لە مامەڵەی حکوومەت و دەزگا پەیوەندیدارەکان دەگرێت سەبارەت بە فەرامۆشکردنی کەرتی مۆزەخانە و شوێنەوارەکانی عێراق.
نەبوونی کولتووری مۆزەخانە و قەیرانی شارستانییەت
ئەمڕۆ چوارشەممە، 20ـی ئایاری 2026، سەباح سەعدی، توێژەری کەلەپوور و ئەرشیڤکار و دامەزرێنەری مۆزەخانەی (ئەرزی رافیدەین) لە سەنتەری رۆشنبیریی بەغدا بە ماڵپەری کوردستان24ـی راگەیاند، ، عێراق وەک خاوەنی کۆنترین شارستانیەتی جیهان (شارستانیەتی نێوان دوو رووبار)، لە ئاستی وڵاتانی دراوسێی وەک سووریا، ئێران و کوەیت نییە لە رووی بوونی مۆزەخانە و کەرتی گەشتیارییەوە.
ئەو، روونی کردەوە، جگە لە مۆزەخانەی نیشتمانیی عێراق کە لە ساڵی 1966 دروست کراوە و ئێستا زۆر فەرامۆشکراوە، لەگەڵ مۆزەخانەی بەغدادی، هیچ مۆزەخانەیەکی تر لە وڵاتەکەدا نییە، ئەمەش دەریدەخات کولتووری مۆزەخانە لە عێراقدا بونیاد نەنراوە.
وێرانکردنی شوێنەوارەکان لەبری نۆژەنکردنەوە
سەبارەت بە نۆژەنکردنەوەی ناوچە شوێنەوارییەکان، ئەو توێژەرە ئاشکرای دەکات، تەنانەت ئەگەر بودجەش هەبێت، کارەکان دەدرێنە کۆمپانیا ناوخۆییەکان کە توانای نۆژەنکردنەوەیان نییە و لەبری چاککردن، زیاتر وێرانی دەکەن.
گوتی، پێویستە بۆ ئەم کارە کۆمپانیای بیانیی تایبەتمەند لە ئیتاڵیا، فەرەنسا یان ئەڵمانیاوە بهێنرێن. وەک نموونەیەکیش باسی لە (قوتابخانەی موستەنسیرییە) کرد کە چەندین جار نۆژەن کراوەتەوە بەبێ پاراستنی شێوازە کۆنەکەی، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کۆمپانیاکانی ئێستا تەنیا بۆ موجامەلە و بەرژەوەندیی خۆیان کار دەکەن.
مەترسییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا
سەباح سەعدی هۆشداری لە کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا دەدات و دەڵێت، شارستانیەتی عێراق شارستانیەتێکی قوڕینە. بەهۆی باران و دزەکردنی 'شێ'ـوە، چەندین بینای مێژوویی وەک ماڵە دارینەکان و شەناشیلەکان لەناو چوون، چونکە سەقفەکانیان لە قوڕ دروست کراون و بەردەوام نۆژەن ناکرێنەوە، بەمەش بەرگەی گۆڕانکارییە کاتی و کەشوهەواییەکان ناگرن.
تاڵانکردنی مۆزەخانەکان و فرۆشتنی پارچە شوێنەوارییەکانی عێراق
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، دامەزرێنەری مۆزەخانەی (ئەرزی رافیدەین) رەخنە لە لاوازیی وەزارەتی دەرەوە و باڵیۆزخانەکانی عێراق دەگرێت لە گەڕاندنەوەی ئەو هەزاران پارچە شوێنەوارەی لە دوای ساڵی 2003ـەوە تاڵان کران.
ئاماژەی بەوە دا، زۆرێک لەو پارچانە لە مەزادە جیهانییەکانی وەک (ساوسبی) بە نرخی خەیاڵی فرۆشراون، تەنانەت شێخێکی کوێتی شانازی بە نمایشکردنی پارچە شوێنەوارییە عێراقییەکانەوە دەکات لە مۆزەخانە تایبەتەکانی ئەوروپادا. راشیگەیاند، لایەنە پەیوەندیدارەکان، تەنانەت تۆمارێکی دروستیان بۆ ئەو پارچانەش نییە کە پێش 2003 هەبوون.
کەمتەرخەمی لە هەماهەنگیی نێودەوڵەتی
سەبارەت بە هەماهەنگیی نێودەوڵەتی، سەعدی پێی وایە دەبێت لەسەر ئاستی سەرۆکایەتییەکان داوای گەڕاندنەوەی مێژووی عێراق بکرێت، وەک (دەروازەی عەشتار) کە لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە براوە. هەرچەندە پێی وایە بەشێک لە شوێنەوارەکان لە دەرەوە پارێزراوترن بەهۆی کودەتا و تاڵانییەکانی ناوخۆوە، بەڵام جەخت دەکاتەوە نابێت دەستبەرداریان بن.
هەروەها دەڵێت، 90٪ی شوێنەوارەکانی عێراق هێشتا لەژێر زەویدان، گۆڕینی وەزیرەکانیش هەر چوار ساڵ جارێک وای کردووە کەسانی ناشایستە و نەزان بێنە سەر کار.
دواکەوتوویی لە تەکنەلۆژیا
لەبارەی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێوە، ئەو توێژەرە رایدەگەیەنێت، عێراق 50 ساڵ لە وڵاتانی جیهان دواکەوتووە لە سوودوەرگرتن لە ژیریی دەستکرد (AI) بۆ مۆزەخانەکان.
هاوکات بە توندی دژی بەتایبەتکردنی کەرتی شوێنەوار و مۆزەخانەکان دەوەستێتەوە، چونکە وەک خۆی دەڵێت، دەبێتە هۆی شێواندنی ناسنامەی شوێنەکان و گۆڕینیان بۆ شوێنی کات بەسەربردن یان حەمام، لەبری ئەوە پێشنیاز دەکات بۆ وەبەرهێنان بینای نوێ دروست بکرێت.
گۆڕینی پڕۆژەی مۆزەخانەکان بۆ کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون
لە کۆتایی لێدوانەکانیدا، سەباح سەعدی رەخنە لە حکوومەت دەگرێت کە هیچ نییەتێکی نییە بۆ دروستکردنی مۆزەخانەیەکی نوێ. ئاشکرای دەکات، بڕیار بوو (فڕۆکەخانەی موسەنا) کە کۆنترین فڕۆکەخانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1932، بکرێتە مۆزەخانەیەکی نیشتمانی لە رێگەی رێککەوتن لەگەڵ ئەندازیاری کۆچکردوو (زەها حەدید)، بەڵام پڕۆژەکە کرا بە کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون.
باسی لەوەش کرد، هەمان چارەنووسیش رووبەڕووی وێستگەی جیهانی و گەراجی باکوور بووەتەوە کە لەبری مۆزەخانە کراونەتە پڕۆژەی نیشتەجێبوون.