آمریکا و اسرائیل؛ گسترش درگیری به انرژی، پدافند منطقهای و جبههی عراق
جنگ خاورمیانه با مشارکت مستقیم آمریکا، اسرائیل و ایران از حملات مستقیم فراتر رفته است
در پانزدهمین روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دامنهی درگیری از حملات مستقیم فراتر رفته و به کریدورهای انرژی، حریم هوایی ترکیه، پایگاهها و مراکز دیپلماتیک آمریکا در عراق و همچنین محاسبات بازار جهانی نفت کشیده شده است. همزمان، تهران، واشنگتن و آنکارا هر یک روایت و هشدارهای خود را دربارهی مرحلهی تازهی این جنگ مطرح کردهاند.
با گذشت پانزده روز از آغاز جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران شروع شد، تحولات میدانی و سیاسی وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن، هم زیرساختهای نظامی و انرژی و هم مسیرهای دریایی، سامانههای پدافندی و حتی مأموریتهای دیپلماتیک در کشورهای ثالث به بخشی از میدان رویارویی تبدیل شدهاند. در تازهترین نشانهی این گسترش، آمریکا همزمان بر افزایش فشار نظامی بر ایران و تقویت توان دفاعی خود در منطقه تأکید کرده و ایران نیز هشدار داده است هرگونه حمله به زیرساختهای انرژیاش با پاسخ به تأسیسات نفتی و اقتصادی مرتبط با آمریکا در منطقه روبهرو خواهد شد.
چرخش آمریکا به سمت پدافند ارزانتر و تشدید فشار بر زیرساختهای ایران
در حوزهی نظامی، گزارشها حاکی است که آمریکا برای مقابله با موج حملات پهپادی ایران، ۱۰ هزار پهپاد رهگیر «Merops» را به خاورمیانه منتقل کرده است؛ سامانهای که پیشتر در اوکراین نیز به کار گرفته شده و بهعنوان گزینهای کمهزینهتر در مقایسه با موشکهای گرانقیمت پاتریوت و تاد مطرح است. گزارشها همچنین از اعزام پهپادهای انتحاری کوچکتر برای رهگیری پهپادهای مهاجم خبر میدهند؛ اقدامی که نشان میدهد واشنگتن در کنار عملیات تهاجمی، در حال بازطراحی لایهی دفاعی خود در برابر حملات فرسایشی و کمهزینهی ایران است.
در همین حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در ۱۴ مارس ۲۰۲۶ (۲۳ اسفند ۱۴۰۴) اعلام کرد نیروهای آمریکایی «همهی اهداف نظامی» خود را در جزیرهی خارک هدف قرار دادهاند و هشدار داد اگر تهران به اخلال در رفتوآمد کشتیها در تنگهی هرمز ادامه دهد، زیرساختهای نفتی این جزیره نیز ممکن است هدف قرار گیرند. رویترز گزارش داده است که حملات آمریکا در خارک فعلاً متوجه تأسیسات نظامی بوده، نه شبکهی نفتی؛ اما همزمان ترامپ تهدید کرده است هرگونه اختلال بیشتر در کشتیرانی، پاسخ شدیدتری در پی خواهد داشت. وزیر انرژی آمریکا نیز گفته هدف واشنگتن، پایان دادن به توان ایران برای تهدید بازارهای جهانی انرژی است.
ترکیه میان آتش جنگ؛ موشکهای رهگیریشده و انکار تهران
ترکیه در روزهای اخیر بیش از پیش در حاشیهی مستقیم این جنگ قرار گرفته است. وزارت دفاع ترکیه اعلام کرده سامانههای پدافندی ناتو سومین موشک بالستیک شلیکشده از سوی ایران به سمت حریم هوایی این کشور را رهگیری کردهاند؛ رخدادی که پس از دو رهگیری مشابه در ۴ و ۹ مارس ۲۰۲۶ (۱۴ و ۱۹ اسفند ۱۴۰۴) روی داده است. هرچند مقامهای ترک بهصراحت از هدف دقیق موشک سخن نگفتهاند، گزارشها از وقوع انفجار در نزدیکی پایگاه هوایی اینجرلیک در استان آدانا خبر دادهاند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، در واکنش به این تحولات گفت اولویت اصلی آنکارا دور نگه داشتن کشور از «آتش جنگ» است و ترکیه همهی تدابیر لازم را برای حفاظت از حریم هوایی خود اتخاذ میکند. در مقابل، ایران هرگونه شلیک موشک به سمت ترکیه را رد کرده و پیشنهاد داده است موضوع بهصورت مشترک با آنکارا بررسی شود. همزمان، آمریکا کنسولگری خود در آدانا را بسته و ترکیه نیز بر اهمیت پرهیز از کشیده شدن به درگیری مستقیم تأکید کرده است.
حملات متقابل، بازار انرژی و هشدارهای متضاد تهران و واشنگتن
در جبههی حملات متقابل، ایران و حزبالله لبنان از ادامهی حملات موشکی و پهپادی به اهدافی در اسرائیل و برخی پایگاههای آمریکایی در منطقه خبر دادهاند؛ ادعاهایی که در بخشهایی از آن با گزارشهای رسانههای اسرائیلی دربارهی شنیده شدن انفجار و فعال شدن آژیرها در شمال اسرائیل همزمان شده است. با این حال، جزئیات کامل این حملات و میزان موفقیت آنها بهطور مستقل در همهی موارد قابل راستیآزمایی نبوده است. تصاویر و گزارشهای رویترز نیز نشان میدهد بخشی از موشکهای ایران در روزهای گذشته به سامانهی دفاعی اسرائیل نفوذ کردهاند
عباس عراقچی، وزیر خارجهی ایران، در موضعگیری تازهای مدعی شد پس از دو هفته جنگ، «کاخ سفید از جهان التماس میکند» و این نشانهی سردرگمی سیاست غرب در حوزهی انرژی و تحریمهاست. این اظهارات در شرایطی مطرح شده که همزمان آمریکا و متحدانش برای مهار اختلال در تنگهی هرمز و آرام کردن بازار جهانی نفت بهدنبال راهحلهای فوری هستند. در مقابل، ترامپ بار دیگر تأکید کرده که ایران «همه چیز را از دست داده» و عملیات نظامی تا زمانی که لازم باشد ادامه خواهد یافت.
تلفات انسانی در ایران و فشار بر بخش درمان
وزارت بهداشت ایران در ۱۳ مارس ۲۰۲۶ (۲۲ اسفند ۱۴۰۴) تازهترین آمار تلفات و خسارات وارده به بخش سلامت را منتشر کرد. بر اساس این آمار، ۲۲۳ زن کشته و ۲ هزار و ۷۲۹ زن زخمی شدهاند. همچنین ۲۰۲ نفر زیر ۱۸ سال جان باخته و هزار و ۱۹۰ نفر از همین ردهی سنی مجروح شدهاند. در میان کودکان خردسال نیز ۱۲ کودک زیر ۵ سال کشته شدهاند و ۴۱ کودک زیر ۲ سال در شمار مجروحان قرار دارند. در حوزهی زیرساخت درمانی نیز ۱۶ نفر از کارکنان سلامت کشته شدهاند، ۱۵۲ مرکز درمانی آسیب دیده، ۶ بیمارستان بهطور کامل تخلیه شده و ۳۲ آمبولانس از چرخهی خدمت خارج شدهاند. این ارقام را وزارت بهداشت ایران منتشر کرده و امکان راستیآزمایی مستقل همهی جزئیات آن در شرایط جنگی محدود است.
عراق؛ از خطر اختلال در صادرات نفت تا حمله به سفارت آمریکا
عراق نیز در پانزدهمین روز جنگ، بیش از گذشته در معرض تبعات مستقیم درگیری قرار گرفته است. فوئاد حسین، وزیر خارجهی عراق، در تماسها و گفتوگوهای اخیر هشدار داده که خطرات جنگ برای عراق فقط به حملات نظامی محدود نمیشود و ممکن است صادرات نفت این کشور، که ستون اصلی اقتصاد عراق است، با اختلال جدی روبهرو شود. گزارشهای بینالمللی نیز تأیید میکنند که بستهشدن عملی تنگهی هرمز و ناامنی منطقهای، صادرات نفت عراق و توان مالی دولت را با تهدید جدی مواجه کرده است.
در بغداد نیز حمله به سفارت آمریکا، نشانهی آشکار دیگری از تبدیل شدن عراق به یکی از جبهههای سایهی این جنگ بود. رویترز گزارش داده است که در ۱۴ مارس ۲۰۲۶ (۲۳ اسفند ۱۴۰۴) سفارت آمریکا در بغداد هدف حملهی موشکی قرار گرفت و یک فروند موشک به محل فرود بالگردها در داخل این مجموعه اصابت کرد. گزارشهای دیگر نیز از حملهی پهپادی به یک مرکز دیپلماتیک آمریکا در عراق در روزهای گذشته خبر داده بودند. این رخدادها پس از حملاتی صورت گرفت که به کشته شدن اعضایی از گروههای همسو با ایران در بغداد منجر شد و نشان میدهد عراق همچنان یکی از حساسترین میدانهای برخورد غیرمستقیم تهران و واشنگتن باقی مانده است.
رایزنی تهران و مسکو و چشمانداز نامطمئن جنگ
در سطح دیپلماتیک، تهران و مسکو نیز در حال آمادهسازی تماسهای سطح بالا هستند. سفیر ایران در روسیه گفته است نخستین دیدار احتمالی میان ولادیمیر پوتین و مجتبی خامنهای، رهبر جدید ایران، میتواند در حاشیهی اجلاس کشورهای ساحلی دریای خزر در تهران برگزار شود؛ نشانهای از تلاش دو طرف برای حفظ هماهنگی سیاسی در میانهی جنگ. با این حال، تا این لحظه هیچ نشانهی روشنی از نزدیک شدن طرفها به آتشبس دیده نمیشود. همزمان، اروپا در پی بررسی طرحهایی برای حفاظت از مسیرهای دریایی و جلوگیری از جهش بیشتر قیمت نفت است.
در مجموع، پانزدهمین روز جنگ نشان میدهد این درگیری دیگر صرفاً نبردی میان ایران، آمریکا و اسرائیل نیست، بلکه به بحرانی منطقهای با ابعاد امنیتی، انرژی، اقتصادی و انسانی بدل شده است؛ بحرانی که از آسمان ترکیه تا بنادر نفتی خلیج فارس، از بیمارستانهای ایران تا سفارت آمریکا در بغداد، دامنهی آن هر روز گستردهتر میشود.