تفاهمنامهی راهبردی "اسلامآباد" میان ایران و آمریکا؛ آغاز فصلی نو در مناسبات منطقهای
قرار است متن تفاهمنامهی میان ایران و آمریکا روز جمعه در سوئیس امضاء شود
منطقهی خاورمیانه در آستانهی یکی از بزرگترین تحولات دیپلماتیک خود قرار گرفته است. پس از ماهها درگیری سنگین نظامی که سایهی سنگین جنگ را بر منطقه گسترانده بود، تلاشهای فشردهی میانجیگران منطقهای سرانجام به بار نشست و تفاهمنامهای جامع برای پایان دادن به عملیات نظامی در تمامی جبههها به دست آمد.
این توافق اولیه که تحت عنوان "تفاهمنامهی اسلامآباد" شناخته میشود، با برقراری آتشبس پایدار، لغو تدریجی محاصرهی دریایی ایران و بازگشایی یکی از حیاتیترین آبراههای انتقال انرژی جهان، نویدبخش آغاز فصلی نو در مناسبات تهران و واشینگتن است.
ثمرهی دیپلماسی فشرده در پایتختهای منطقه
روند دستیابی به این توافق اولیه حاصل ماهها چانهزنیهای دیپلماتیک و رفتوآمدهای فشردهی مقامات کشورهای ثالث بوده است. شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، در بیانیهای رسمی اعلام کرد که پس از مذاکراتی طولانی و پیچیده، ایالات متحدهی آمریکا و جمهوری اسلامی ایران به تفاهمی نهایی برای توقف کامل و دائم مخاصمات دست یافتهاند.
به گفتهی نخستوزیر پاکستان، مراسم امضای رسمی این تفاهمنامه قرار است روز جمعه، ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۹ خرداد ۱۴۰۵)، در کشور سوئیس برگزار شود. وی در پیام خود از تلاشهای هر دو کشور برای اولویت دادن به راهکارهای دیپلماتیک تقدیر کرد و به طور ویژه از نقش کلیدی دولت قطر به عنوان میانجی اصلی و همکاریهای همهجانبهی عربستان سعودی و ترکیه برای تسهیل این توافق بزرگ تشکر نمود.
همزمان با این بیانیه، کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجهی ایران، در گفتوگو با رسانهها تأیید کرد که متن پیشنویس تفاهمنامهی اسلامآباد پس از یک ماراتن مذاکراتی ۱۵ ساعته در تهران با حضور هیئت بلندپایهی قطری نهایی شده است. وی تصریح کرد که در جریان این گفتوگوها، اصلاحات نهایی مدنظر ایران در متن سند گنجانده شد. غریبآبادی اعلام کرد که از زمان اعلام اولیه این توافق در شامگاه دوشنبه، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۵ خرداد ۱۴۰۵)، توقف عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله در خاک لبنان و همچنین تعلیق گامبهگام محاصرهی دریایی ایران آغاز خواهد شد؛ هرچند اجرای کامل تعهدات دوجانبه منوط به امضای رسمی سند در روز جمعه در سوئیس خواهد بود.
بازگشایی تنگهی هرمز و واکنش بازارهای جهانی
یکی از ملموسترین پیامدهای فوری این توافق، در بازارهای مالی و حوزهی انرژی جهان بازتاب داشت. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحدهی آمریکا، با تبریک برای دستیابی به این توافق بزرگ، اعلام کرد که تفاهمنامه با ایران اکنون کامل شده و او دستور بازگشایی بدون عوارض تنگهی هرمز را برای ناوگان بینالمللی صادر کرده است. وی همچنین از صدور فرمان لغو فوری محاصرهی دریایی بنادر ایران از سوی نیروی دریایی آمریکا خبر داد و خطاب به شرکتهای کشتیرانی جهان نوشت: "کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید.. بگذارید نفت جریان یابد!"
با این حال، بر اساس گزارشهای رسانهای، بازگشایی فیزیکی و عملیاتی تنگهی هرمز همزمان با امضای رسمی توافقنامه در روز جمعه انجام خواهد شد تا فرصت کافی برای پاکسازی مینهای دریایی و هماهنگیهای فنی فراهم شود. بلافاصله پس از انتشار خبر توافق، قیمت نفت خام در بازارهای جهانی سقوط چشمگیری را تجربه کرد؛ به طوری که بهای نفت برنت دریای شمال به زیر ۸۴ دلار در هر بشکه رسید و نفت وست تگزاس اینترمدیت به مرز ۸۰ دلار نزدیک شد تا یکی از شدیدترین بحرانهای تأمین انرژی در تاریخ معاصر جهان رو به بهبود بگذارد.
جزئیات پیشنویس ۱۴ بندی و خطوط قرمز طرفین
اگرچه جزئیات رسمی این سند تا زمان امضای نهایی محرمانه خواهد ماند، اما پیشنویس غیررسمی منتشر شده نشاندهندهی عمق پیچیدگی موازنه ایجاد شده است. بر اساس این گزارش، نکات محوری تفاهمنامه شامل تعهد صریح آمریکا به عدم دخالت در امور داخلی ایران و احترام کامل به حاکمیت ملی کشور است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجهی ایران، در این زمینه اشاره کرد که برای نخستینبار در ۴۷ سال گذشته، واشینگتن رسماً حاکمیت جمهوری اسلامی ایران را محترم شمرده است.
بخش دیگری از این پیشنویس به مسائل مالی و موضوعات هستهای اختصاص دارد. بر این اساس، مقرر شده است که ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای مسدود شدهی ایران ظرف مدت ۶۰ روز آزاد شود، مشروط بر اینکه نیمی از این مبلغ پیش از آغاز رسمی مذاکرات فنی در اختیار تهران قرار گیرد. همچنین فرآیند دیپلماتیک ۶۰ روزهای پس از امضای تفاهمنامه آغاز خواهد شد که طی آن طرفین در خصوص لغو کامل تحریمهای اولیه و ثانویه، قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل و همچنین آیندهی برنامهی هستهای ایران گفتوگو خواهند کرد. بر اساس این تفاهم، ایران بر پایبندی خود به معاهدهی منع گسترش سلاحهای هستهای تأکید ورزیده و آمادگی خود را برای رقیقسازی ذخایر اورانیوم غنیشده نشان داده است. در مقابل، موضوعاتی نظیر برنامهی موشکی ایران و حمایت از گروههای جبههی مقاومت به عنوان خطوط قرمز قطعی تهران از دستور کار مذاکره حذف شدهاند. همچنین گزارشهایی از احتمال ارائهی یک طرح بازسازی برای خسارات جنگی تا سقف ۳۰۰ میلیارد دلار از سوی ایالات متحده و متحدانش منتشر شده است.
توقف حملهی تلافیجویانه و هشدار نهایی واشینگتن
این توافق در بستری بسیار شکننده به دست آمد. تنها یک روز پیش از اعلام رسمی توافق، یعنی در روز یکشنبه، ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۴ خرداد ۱۴۰۵)، حملات هوایی اسرائیل به ضاحیهی جنوبی بیروت تنشها را به اوج خود رساند. علیاکبر ولایتی، مشاور بینالملل رهبر ایران، در واکنشی هشدار داد که این اقدام اسرائیل بسترهای پاسخ موشکی را آماده کرده است. با این حال، گزارشهای منابع آگاه حاکی از آن است که تهران به دنبال مداخلهی مستقیم و پیامهای اضطراری دونالد ترامپ، طرح حملهی تلافیجویانه و گستردهی خود به اسرائیل را لغو کرده است.
دونالد ترامپ با انتقاد از زمانبندی حملهی اسرائیل به بیروت، تأکید کرد که این اقدام در آستانهی یک توافق تاریخی نباید صورت میگرفت. وی ضمن انتقاد از رفتار بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، خاطرنشان کرد که اسرائیل باید سپاسگزار اقدامات پیشگیرانهی واشینگتن باشد. رئیسجمهور آمریکا در عین حال هشداری جدی نیز به تهران داد و تأکید کرد که اگر در پایان مذاکرات فنی ۶۰ روزه، توافق نهایی هستهای حاصل نشود، او حملات نظامی را از سر خواهد گرفت. این تهدیدها در کنار بیانیههای ارتش ایران که بر حفظ آمادگی رزمی تأکید دارند، نشان میدهد که مسیر دیپلماسی در هفتههای پیشرو، راهی ناهموار و آکنده از بیم و امید خواهد بود.