جنجال بر سر استفاده از آثار باستانی کوردستان در جواهرات بازیگر آمریکایی
استفاده بازیگر مشهور آمریکایی از پلاکهای طلای منسوب به گنجینهی کوردستان، بحثهای گستردهای را دربارهی غارت میراث تاریخی، مالکیت فرهنگی و تبدیل آثار باستانی به کالاهای لوکس برانگیخته است.
تا روز سهشنبه ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۳۰ تیر ۱۴۰۵)، "زندایا"، بازیگر مشهور آمریکایی و "لا روچ"، طراح پوشش او، به انتقادهای مطرح شده دربارهی استفادهی شخصی از دو پلاک طلای باستانی منسوب به گنجینهی زیویه واکنش عمومی نشان ندادهاند. شرکت جواهرات "بارون لندن" در توضیحی که در رسانهها منتشر شده، اعلام کرده است که این پلاکها با پایهای ساده و بدون هیچگونه آسیب فیزیکی یا تغییر در شیء اصلی، درون گوشوارهها قرار گرفتهاند. با این حال، منتقدان تأکید میکنند که مسئلهی اصلی فراتر از آسیب فیزیکی، به منشأ مالکیت، چگونگی خروج این آثار از مرز و تبدیل میراث تاریخی کوردستان به ابزاری برای تجمّل بازمیگردد.
این جنجال پس از آن آغاز شد که "زندایا" در برنامهی تبلیغاتی فیلم "اودیسه" در لندن، گوشوارههایی شامل دو دیسک طلایی بزرگ بر گوش داشت. شرکت "بارون لندن" این قطعات را "پلاکهای طلای زیویه، متعلق به هزارهی نخست پیش از میلاد در ایران" معرفی کرده است. این آثار باستانی در سال ۲۰۱۸ میلادی توسط "گلن اسپیرو"، جواهرساز لندنی، با طلای زرد و الماس به گوشواره تبدیل شده و در سال ۲۰۲۰ میلادی به مجموعهی "بارون لندن" انتقال یافتهاند. "زندایا" این جواهرات را در چارچوب پوششهای الهامگرفته از اساطیر یونان برای معرفی اثر جدید "کریستوفر نولان" به کار برد. فیلم "اودیسه" که در آن "زندایا" نقش "آتنا"، الههی خرد و جنگ را ایفا میکند، در تاریخ ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶ (۲۶ تیر ۱۴۰۵) اکران شده است.
زیویه؛ گنجینهی تمدنهای باستانی در کوردستان
اهمیت این موضوع برای کوردستان از آنجا ناشی میشود که محوطهی باستانی زیویه در نزدیکی سقز، واقع در شرق کوردستان، یکی از کلیدیترین مراکز باستانشناسی در شمال رشتهکوه زاگرس محسوب میشود. آثاری که به این محوطه نسبت داده میشوند، مجموعهای ارزشمند از طلا، نقره، عاج، مفرغ و سفال هستند که بازتابدهندهی پیوند میان فرهنگهای محلی زاگرس، "ماننا"، "ماد"، "سکاها"، "آشور" و "اورارتو" میباشند.
موزهی متروپولیتن نیویورک قدمت بسیاری از آثار منسوب به زیویه را به سدههای هشتم و هفتم پیش از میلاد نسبت میدهد. این یافتهها نشاندهندهی آن است که کوردستانِ باستان نه یک منطقهی حاشیهای، بلکه چهارراهی راهبردی برای تبادل هنر، قدرت سیاسی و فنون فلزکاری میان فلات ایران، بینالنهرین و استپهای شمالی بوده است.
گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که کشف گنجینهی زیویه به سال ۱۹۴۷ میلادی (۱۳۲۶ شمسی) بازمیگردد؛ زمانی که گفته میشود یک چوپان محلی بهطور اتفاقی با مجموعهای از اشیای باستانی روبهرو شد. متأسفانه این قطعات پیش از آغاز کاوشهای علمی، میان دلالان تقسیم و وارد بازار عتیقه شد که منجر به تخریب، ذوب یا خروج غیرقانونی بسیاری از آنها از کشور گردید. در نتیجه، بخش بزرگی از اطلاعات باستانشناسی دربارهی محل دقیق کشف و ارتباط میان این اشیا برای همیشه از بین رفته است.
تردیدها در اصالت و چگونگی خروج آثار از مرز
باستانشناسان دربارهی اصالت برخی اشیای منسوب به "گنجینهی زیویه" و تعلق همهی آنها به یک مجموعهی واحد، اتفاق نظر ندارند. دانشنامهی ایرانیکا تأکید میکند که بسیاری از این قطعات بدون ثبت علمی و از طریق واسطهها به مجموعههای خصوصی و موزهها راه یافتهاند. موزهی متروپولیتن نیز در توصیف آثار خود از عبارت "گفته میشود از زیویه" استفاده کرده و تصریح نموده است که انتساب دقیق بسیاری از اشیای موجود در بازار قابل تأیید قطعی نیست.
بر همین اساس، معرفی دیسکهای طلایی گوشوارههای "زندایا" به عنوان بخشی از گنجینهی زیویه، در حال حاضر بیشتر بر ادعای فروشنده و سوابق بازار عتیقه استوار است. شرکت "بارون لندن" تاکنون اسناد معتبری دربارهی تاریخ مالکیت، مجوز خروج یا زنجیرهی انتقال این قطعات منتشر نکرده است.
در حالی که برخی کاربران نمایش این آثار را فرصتی برای معرفی هنر تاریخی منطقه میدانند، منتقدان و فعالان میراث فرهنگی معتقدند که آثار باستانی نباید به عنوان زیورآلات شخصی افراد مشهور استفاده شوند. آنها تأکید دارند که این قطعات باید در موزهها و در دسترس عموم باشند تا اطلاعات تاریخی آنها حفظ شود. این رویداد بار دیگر این واقعیت تلخ را یادآوری کرد که بخشی از تاریخ کوردستان، به جای نگهداری در موزههای منطقه، در ویترینهای خصوصی و بازار جواهرات کشورهای دیگر پراکنده شده است.