از چالشهای امنیتی و اقتصادی تا چشمانداز آیندهی اقلیم کوردستان
مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کوردستان، در گفتگوی اختصاصی با شبکهی خبری الجزیره به بررسی طیف گستردهای از مسائل حساس منطقهای و داخلی پرداخته است. وی در این مصاحبهی تفصیلی، ضمن مرور تاریخچهی زندگی خود و سالهای آوارگی، مواضع رسمی دولت اقلیم کوردستان را در قبال تحولات اخیر منطقه، از جمله حملات موشکی و پهپادی، حضور نیروهای ائتلاف، روابط با کشورهای همسایه به ویژه ایران و ترکیه، و همچنین چالشهای اقتصادی و اختلافات با دولت فدرال بغداد تبیین کرد. بارزانی با تأکید بر لزوم پایبندی به قانون اساسی و سیستم فدرالی، از برنامههای راهبردی دولت برای تنوعبخشی به اقتصاد و اصلاحات ساختاری پرده برداشت. متن کامل و پیادهسازیشدهی این گفتگو کە به زبان عربی انجام گرفته است در ادامه از نظر میگذرد:
الجزیره: از حضور شما در این مصاحبه سپاسگزاریم. شما این فرصت را به ما دادید تا دربارهی اقلیم کوردستان و چالشهای بزرگی که این اقلیم را احاطه کرده است صحبت کنیم. شما در کوردستان متولد شدید، اما در خارج از آن بزرگ شدید؟
مسرور بارزانی: بله، من در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸) در کوردستان، در یک منطقهی کوهستانی به نام دیلمان در استان اربیل متولد شدم. سپس در سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴) به ایران رفتیم و تقریباً تا سال ۱۹۹۱ (۱۳۷۰) در آنجا زندگی کردیم.
الجزیره: در تهران زندگی میکردید؟
مسرور بارزانی: در ابتدا در کرج بودیم و سپس به ارومیه رفتیم. در یک منطقهی کوردستانی به نام سیلوانا زندگی کردیم. پس از آن برای مدتی جهت تحصیل به خارج رفتم. در دورهی انتفاضه (قیام) به کوردستانِ عراق بازگشتیم و بعد از آن من به آمریکا رفتم و در سال ۱۹۹۸ (۱۳۷۷) دوباره به میهن بازگشتم.
الجزیره: این نسل کنونی، نسل سومی است که از خانوادهی بارزانی بر کوردستان حکومت میکند. آیا تفاوتهای زیادی بین دورههای گذشته و اکنون وجود دارد؟ نسل اول نسل جنگ و درگیری بود، آیا میتوانیم بگوییم اکنون نسل سازندگی است؟
مسرور بارزانی: ما تلاش میکنیم.
الجزیره: آیا احساس میکنید که اقلیم پس از سالها سختی، اندکی نفس میکشد و ثبات یافته است؟
مسرور بارزانی: قطعاً وضعیت اکنون بسیار بهتر است، اما همانطور که میبینید همچنان مشکلاتی وجود دارد.
الجزیره: میگویند کوردها دوستی جز کوهستان ندارند؟
مسرور بارزانی: امیدواریم اینگونه نباشد. ما با همهی مردم منطقه و همهی ملتها دوست هستیم، اما این یک چالش است. ملت کورد تقریباً تنها ملتی در جهان است که میهن ملی مستقلی ندارد. ما دربارهی جمعیتی حدود ۵۰ میلیون کورد صحبت میکنیم که بین ایران، ترکیه و عراق توزیع شدهاند.
الجزیره: آمار دقیقی وجود ندارد؟
مسرور بارزانی: آمار دقیقی نیست، اما ممکن است حدود ۵۰ میلیون نفر باشند که علاوه بر این کشورها، در سوریه، اروپا و مناطق دیگر نیز حضور دارند.
الجزیره: جناب نخستوزیر، پروندههای سیاسی بسیاری در رابطه با اقلیم کوردستان، جنگهای نیابتی، روابط داخلی و خارجی شما وجود دارد که مایلیم آنها را با شما مطرح کنیم.
مسرور بارزانی: بفرمایید.
موضع اقلیم کوردستان در قبال درگیریهای منطقهای
الجزیره: پروندهی رویاروییها و تنشهای مرتبط با ایران، امروز داغترین پرونده است. شما این جنگ، پیامدهای امروزی آن و آیندهاش را چگونه میبینید و موضع دولت اقلیم کوردستان در قبال این جنگ چیست؟
مسرور بارزانی: موضع ما از روز اول بسیار روشن بوده است. ما نمیخواهیم در هیچ درگیری یا جنگی در منطقه، طرفِ دعوا باشیم. مطمئناً ما آغازگر این جنگ نبودهایم و تمام خواستهی ما محافظت از اقلیم کوردستان و دور نگه داشتن آن از هرگونه درگیری است. ما راهحلهای مسالمتآمیز را برای هر مشکلی ترجیح میدهیم و بر این باوریم که هر جنگی در نهایت باید با یک توافق مسالمتآمیز پایان یابد، اما این امر پس از فرسایش منابع، هدر رفتن زمان و از دست رفتن جانهای بسیار رخ میدهد. بنابراین ما ترجیح میدهیم به یک حلوفصل مسالمتآمیز دست یابیم که در آن منافع همهی طرفها رعایت شده و مورد احترام قرار گیرد. در خصوص اقلیم کوردستان نیز ما امیدواریم که همهی طرفها به حاکمیت و یکپارچگی اراضی عراق و اقلیم کوردستان احترام بگذارند.
الجزیره: آیا به نظر شما تلاشهایی برای کشاندن اقلیم کوردستان به این جنگ و شراکت در آن به اشکال مختلف وجود داشته است؟
مسرور بارزانی: ممکن است تلاشهایی وجود داشته باشد، اما موضع ما از روز اول روشن بود. ما نمیخواهیم به جنگی کشیده شویم که تمایلی به حضور در آن نداریم.
الجزیره: آیا فشارهایی از سوی طرف آمریکایی برای مشارکت شما وجود داشته است؟
مسرور بارزانی: اجازه دهید کاملاً شفاف باشم؛ هیچ طرفی برای ورود به هیچ جنگی بر ما فشاری وارد نکرده است. طبیعتاً ما منافع ملی خود را داریم که پیش از هر چیز در اولویت است. ما به روابط خود با دوستانمان احترام میگذاریم، اما نمیخواهیم طرفِ یک جنگ جدید باشیم.
الجزیره: به عنوان رئیس دولت اقلیم، آقای مسرور بارزانی، نتایج این جنگ را تا این لحظه چگونه ارزیابی میکنید؟
مسرور بارزانی: این وضعیت بسیار ویرانگر است. همانطور که میدانید، منطقه شاهد بیثباتی است و این امر تأثیر منفی بر اقتصاد گذاشته است، نه تنها در سطح منطقه بلکه در سطح جهانی. منطقه در حالت بیثباتی و عدم قطعیت به سر میبرد و ما نمیدانیم پایان این جنگ چگونه خواهد بود. در نتیجه، نگرانی در اینجا در اقلیم کوردستان و بسیاری از مکانهای دیگر حاکم است و ما امیدواریم این جنگ در اسرع وقت پایان یابد.
الجزیره: شما امیدوارید که خارج از جنگ باشید، اما موضع شما به گونهای است که گویی شما را مجبور میکند یا به زور وارد این جنگ میشوید. از یک سو گروههای مسلح غیردولتی عراقی هستند که اقلیم و مناطق خاصی را هدف قرار میدهند، ایران نیز مناطقی در اقلیم را هدف قرار میدهد و از سوی دیگر احزاب معارض کورد ایرانی نیز حضور دارند که ایران علیه آنها اقدام میکند و در نتیجه واکنشهایی علیه شما شکل میگیرد. گویی وضعیت به شما اجازهی دوری از این جنگ را نمیدهد؟
مسرور بارزانی: در مورد معارضان مستقر در اقلیم کوردستان، آنها پیش از سال ۱۹۹۱ (۱۳۷۰) و حتی قبلتر از آن به عنوان پناهنده وارد عراق شدهاند و در اینجا حضور دارند. بنابراین ما وارث این مشکل هستیم و عامل ایجاد آن نبودهایم. بسیاری از آنها خانواده دارند و جمعیت زیادی از آنها در مناطق مختلف اقلیم پراکنده شدهاند. با این وجود، ما تمام تلاش خود را کردهایم تا اطمینان حاصل کنیم که همه به سیاستهای رسمی اقلیم و دولت ما پایبند باشند، طرفِ هیچ مشکلی نشوند و هیچ تهدیدی برای امنیت همسایگان ما ایجاد نکنند. اما در خصوص هدف قرار گرفتن اقلیم کوردستان، مایهی تأسف است که این اتفاق افتاده است. اقلیم تاکنون در معرض بیش از صد حمله با موشک و پهپاد قرار گرفته است؛ چه به صورت مستقیم از سوی ایران و چه از داخل عراق توسط برخی شبهنظامیان. متأسفانه ما معتقدیم که تمامی این حملات علیه کوردستان غیرقابل توجیه هستند. ما نیز متحمل خسارات جانی شدهایم و تعدادی از فرزندانمان را از دست دادهایم و بخشهای بزرگی از زیرساختهای ما آسیب جدی دیده است. ما این حملات به اقلیم کوردستان را محکوم کرده و همچنان محکوم میکنیم، زیرا اقلیم قصد ندارد طرفِ این درگیری باشد و نباید به عنوان تهدیدی برای امنیت هیچیک از طرفها در نظر گرفته شود.
الجزیره: دلایل اعلامشده برای هدف قرار دادن اقلیم، با این حجم عظیم از حملات، چیست؟
مسرور بارزانی: آنها در مورد دلایل خود کاملاً صریح بودهاند. یکی از این دلایل، اعتقاد آنها به این است که اقلیم کوردستان مانند سایر مناطق عراق، میزبان نیروهای ائتلاف است. این نیروها به دعوت دولت عراق به این کشور آمدند و مأموریت آنها مبارزه با گروه تروریستی داعش بود و به همین دلیل حضورشان ادامه یافت. همانطور که همهی ما میدانیم، این مأموریت قرار است تا پایان ماه سپتامبر خاتمه یابد و در آن زمان، این نیروها خارج خواهند شد. بنابراین، حضور نیروهای ائتلاف یکی از دلایلی بود که به آن استناد کردند، که به اعتقاد من تصمیمی بسیار نادرست از سوی کسانی بود که به این نیروها، که برای کمک به مردم عراق آمده بودند، به عنوان یک مشکل نگاه کرده و سپس آنها را به عنوان یک بهانه هدف قرار دادند. اما هدف قرار دادن اقلیم کوردستان به بهانهی حضور این نیروها، امری غیرقابل قبول است و به هیچ وجه قابل توجیه نیست.
الجزیره: آیا حملاتی از پایگاه حریرِ آمریکا که در اقلیم کوردستان قرار دارد، علیه ایران صورت میگیرد؟
مسرور بارزانی: این موضوع صحت ندارد. اولاً پایگاه هوایی حریر ده سال است که خالی است. این پایگاه در ابتدا توسط نیروهای ائتلاف در جنگ علیه داعش مورد استفاده قرار گرفت و جنگ با داعش در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) پایان یافت. پایگاه حریر خالی است. هیچ سرباز آمریکایی در حریر حضور ندارد، بلکه هیچ نیروی نظامی در آنجا نیست. البته ما شاهد حضور آمریکاییها در اربیل بودهایم و این حضور بارها هدف قرار گرفته است، اما همانطور که میدانید مأموریت آمریکاییهای حاضر در اقلیم کوردستان محدود به مبارزه با تروریسم و محافظت از عراقیها از جمله ساکنان اقلیم کوردستان در برابر تهدیدات تروریستی بوده است.
اپوزسیون کورد ایرانی و رویکرد اقلیم
الجزیره: اتهامات ایران در خصوص فعالیت احزاب کورد معارض ایرانی که از اقلیم و یا مرزهای اقلیم به عنوان پایگاهی برای خود استفاده میکنند را چگونه پاسخ میدهید؟
مسرور بارزانی: ما معتقدیم که هر مسألهی مرتبط با کوردها در هر کشوری باید از راههای مسالمتآمیز حلوفصل شود و بهترین راه برای آن، گفتگو است. در صورت وجود اختلافات یا درگیریهایی با گروهها یا نهادهای سیاسی، مانند مورد کوردها در ایران، ما معتقدیم بهترین راه باز کردن باب گفتگو بین طرفین مختلف است و این بهترین راه برای حرکت به جلو است. طبیعتاً هیچکس نمیتواند منکر وجود کوردها شود؛ کوردها بخش اصیلی از کشورهای منطقه هستند که در آن زندگی میکنند. اما در این مورد خاص، ما معتقدیم که حجم تهدیدِ تصویرشده یا روشی که کوردها به عنوان یک خطر بزرگ برای امنیت ملی ایران ترسیم شدهاند، تا حد زیادی بزرگنمایی شده است. کوردها هرگز چنین تأثیر بزرگی نداشتهاند و قصد واقعی برای ایفای نقشی که وضعیت را بدتر کند، نداشتهاند. اساساً همه به دنبال محافظت از خود هستند و ما در اقلیم کوردستان تمام تلاش خود را کردهایم تا امنیت مرزهایمان و ثبات آنها را تضمین کنیم و اطمینان حاصل کنیم که از اراضی اقلیم توسط هیچ طرفی برای آسیب رساندن به هیچیک از همسایگانمان استفاده نمیشود.
الجزیره: اما جناب نخستوزیر، میدانید که در ابتدای جنگ، صحبتهای بسیار گستردهای از سوی مقامات آمریکایی و اسرائیلی دربارهی نقش احزاب کورد معارض ایرانی در سرنگونی نظام، مسلح کردن آنها و مسائل مشابه مطرح شد. گویی روی کوردهای ایرانی در ابتدای جنگ حساب باز شده بود؟
مسرور بارزانی: حق هر طرفی است که تحلیل خاص خود را ارائه دهد و تصورات یا انتظاراتی دربارهی پیامدهای هر رویدادی داشته باشد. اما در رابطه با این جنگ، من با صراحت و وضوح کامل میگویم که ما طرفِ آن نبودهایم و نخواهیم بود.
روابط با اسرائیل و همسایگان
الجزیره: موضوع اسرائیل و رابطهی آن با کوردستان در جهان عرب موضوعی پیچیده است. صحبت از روابط گسترده، روابط مهم و روابط محرمانه مطرح است. آقای مسرور بارزانی به مسألهی روابط اقلیم با اسرائیل چگونه نگاه میکند؟
مسرور بارزانی: اقلیم کوردستان بخشی از عراق است و سیاست خارجی مستقلی اتخاذ نمیکند. بنابراین ما به سیاست خارجی دولت عراق پایبند هستیم و بر اساس رویکردی که دولت فدرال دنبال میکند، عمل میکنیم. همانطور که گفتم، ما هیچ رابطهای با آنها (اسرائیل) نداریم و روابط رسمی و سیاسی خارجی از اختیارات دولت فدرال است و در حیطهی اختیارات ما نیست.
الجزیره: جناب مسرور بارزانی، شما رئیس دولت اقلیم هستید و بخشی از عراقِ فدرال بزرگ میباشید. مشکلاتی در ارتباط با عراق و موضع آن در قبال جنگ وجود دارد. همسایگان از فعالیت شبهنظامیان، به ویژه حشد شعبی و برخی گروههای غیردولتی که کشورهای همسایه مانند کویت و عربستان سعودی و حتی عراق و اقلیم کوردستان را هدف قرار میدهند، آسیب دیدهاند. به نظر میرسد که دولت عراق قادر به کنترل این مسأله نیست. شما این موضوع را چگونه میبینید؟
مسرور بارزانی: ما از سیاست رسمی دولت فدرال پیروی میکنیم، به ویژه موضع آقای سودانی، نخستوزیر، که تأکید دارد هیچ گروهی خارج از چارچوب دولت عراق نباید سلاح حمل کند یا قدرتی در اختیار داشته باشد که امنیت عراق یا امنیت کشورهای همسایه را تهدید کند. بنابراین، برخی از فعالیتهایی که توسط شماری از این گروهها انجام میشود، پیش از آنکه به همسایگان آسیب برساند، به عراق ضربه میزند. ما دیدهایم که چگونه بسیاری از کشورهای همسایهی عراق به حملاتی که توسط این گروهها با موشک یا پهپاد انجام شده، واکنش نشان دادهاند. متأسفانه این حملات به اقلیم کوردستان نیز کشیده شد. در ماههای گذشته زیرساختها و اهداف غیرنظامی ما و حتی پایگاههای نیروهای پیشمرگه در اقلیم کوردستان هدف مجموعهای از حملات مکرر قرار گرفتند که این امر باید متوقف شود. ما به طور کامل از نخستوزیر در تلاشهایش برای وادار کردن همه به تبعیت از حاکمیت قانون حمایت میکنیم تا اطمینان حاصل شود هیچ طرفی خارج از نیروهای نظامی رسمی وابسته به دولت، توانایی تهدید امنیت عراقیها یا امنیت کشورهای همسایه را نداشته باشد.
الجزیره: آیا به نظر میرسد این گروهها از دولت قویتر هستند؟
مسرور بارزانی: من نمیتوانم بگویم که آنها از دولت قویتر هستند. فکر نمیکنم تاکنون تلاش جدی برای خلع سلاح آنها با استفاده از زور صورت گرفته باشد، زیرا رویکرد کنونی، دستیابی به توافقی مسالمتآمیز است که تضمین کند این گروهها سلاح خود را تحویل داده یا در نیروهای امنیتی عراق ادغام شوند. بنابراین، تلاش واقعی برای مقابلهی نظامی با آنها صورت نگرفته است و معتقدم این رویکردِ درستی است تا اطمینان حاصل شود که این گروهها در نهایت به قوانین دولت و سیستمهای آن پایبند خواهند بود.
الجزیره: این امر باب یک سؤال بزرگ دربارهی نفوذ ایران در عراق را باز میکند. عراق کشور همسایهی ایران است و با آن مرزهای طولانی دارد، بنابراین طبیعی است که بین آنها روابطی وجود داشته باشد. اما ما همیشه تأکید کردهایم که این روابط باید بر اساس احترام متقابل و اعتماد دوجانبه استوار باشد. همهی کشورها باید به یکدیگر احترام بگذارند، بر اساس عرفهایی که روابط میان آنها را تنظیم میکند و سازوکارهای مدیریت آن. ما همچنین معتقدیم که عراق باید بر حمایت از منافع ملی خود تمرکز کرده و آنها را تقویت کند. در عین حال، برقراری روابط طبیعی با تمامی کشورهای همسایه، رویکرد طبیعی برای مدیریت این روابط است. اما همانطور که گفتم، عراق باید در تصمیمگیریهای خود کاملاً مستقل باشد و مصلحت مردم و منافع ملی خود را بالاتر از هر ملاحظهی دیگری قرار دهد.
الجزیره: دو طرفِ جنگ کنونی، ایالات متحدهی آمریکا و ایران، بازیگران اصلی در شکلدهی به تصمیمات عراق هستند، حداقل از سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲) و سقوط نظام عراق. چگونه توازن بین طرفین جنگ و نفوذ آمریکا و ایران را در عراق برقرار میکنید؟
مسرور بارزانی: همانطور که میدانید، عراق شاهد سلسله رویدادهایی بوده که آن را در وضعیت بسیار دشواری قرار داده است. نظام سابق سقوط کرد، سپس حملهی آمریکا به عراق رخ داد که در ابتدا از آن به عنوان اشغال یاد شد و سپس خود نیروها، خود را به عنوان نیروهای اشغالگر تعریف کردند. از آن زمان، حضور نظامی خارجی در عراق با درجات متفاوتی ادامه داشته است تا به امروز. سپس شاهد ظهور تروریسم بودیم، امری که ایالات متحده و نیروهای ائتلاف را وادار کرد تا بنا به درخواست دولت عراق، مجدداً به این کشور بازگردند. بسیاری از کشورهای دوستِ اروپایی نیز به آنها پیوستند. به این ترتیب، شماری از نیروهای خارجی در عراق با هدف کمک به این کشور برای مقابله با تهدیدات و قدرتهای خارجی حضور یافتند. بالطبع، در این میان تلاشهایی از سوی ایران نیز صورت گرفت تا نفوذ خود را افزایش دهد. هرگاه فرصتی دست داد، این کشور در آن شرایط، راهی برای تقویت حضور و افزایش تأثیرگذاری خود در داخل عراق یافت و این امر عراق را در موقعیتی قرار داد که باید این رابطه را مدیریت میکرد. از یک سو، عراق را روابط دوستی با تمامی این کشورها که در گذشته به آن کمک کرده بودند، پیوند میدهد و از سوی دیگر، اشتراکات بسیاری وجود دارد که عراق را به ایران متصل میکند. ما مشترکات بسیاری داریم که دو کشور را به هم پیوند میدهد؛ مانند دین، جغرافیا و تاریخ. بنابراین، برای عراق ضروری است که این روابط را مدیریت کند، اما از دیدگاه من، منافع ملی عراق باید بالاتر از هر چیز دیگری قرار گیرد.
الجزیره: جناب نخستوزیر، فکر میکنید این جنگ به کجا میرود؟
مسرور بارزانی: پیشبینی آن بسیار دشوار است. من میدانم که روزی به پایان خواهد رسید، اما سؤال این است که چه زمانی؟ من دقیقاً نمیدانم. و نمیدانم پیش از پایان این جنگ، چه تعداد جان از دست خواهد رفت، چه میزان از زیرساختها ویران خواهد شد و چه مقدار زمان تلف میشود.
الجزیره: گسترش جنگ یا پایان قریبالوقوع؟
مسرور بارزانی: نمیتوانم پیشبینی کنم. نمیدانم، واقعاً نمیدانم. تحلیلهای بسیاری وجود دارد و طبیعتاً مردم دربارهی سناریوهای مختلف صحبت میکنند. اگر جنگ به نتیجهی بهتری منجر شود، یا اگر حلوفصل مسالمتآمیز و مذاکرات به نوعی توافق صلحآمیز بین ایالات متحده و ایران بینجامد، حدس و گمانهای بسیاری وجود دارد، اما از دیدگاه من هیچ چیز قطعی نیست و حداقل برای من، پیشبینی آنچه رخ خواهد داد بسیار دشوار است.
تأثیرات اقتصادی و صادرات نفت
الجزیره: اقلیم کوردستان مشکلات اقتصادی بسیاری دارد. تأثیرات مستقیم جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران بر اقلیم چیست؟
مسرور بارزانی: تأثیر مستقیمی وجود دارد و تأثیر بزرگی بر اقتصاد ما گذاشته است. همانطور که میدانید، دولت عراق به عنوان کشوری که بر صادرات نفت متکی است، با بسته شدن تنگهی هرمز، قادر به صادرات نفت خود نخواهد بود و این امر تأثیر منفی بر اقتصاد عراق میگذارد که ما نیز بخشی از آن هستیم. بنابراین، قطعاً زمانی که عراق متأثر شود، ما نیز به طور مستقیم متأثر خواهیم شد. همچنین برخی از حملات پهپادی و موشکی منجر به کند شدن فعالیتهای اقتصادی در اقلیم کوردستان طی ماههای گذشته شد. به همین ترتیب، تجارت با سایر کشورها به شکل چشمگیری کاهش یافت و میتوانیم بگوییم که بیش از ۷۰ درصد از حجم تجارت ما کمتر از گذشته شده است. بنابراین، این امر قطعاً بر اقتصاد اقلیم کوردستان تأثیر میگذارد.
الجزیره: اگر این جنگ ادامه یابد، آیا ممکن است اوضاع به سمت محاصرهی اقتصادی اقلیم پیش برود؟
مسرور بارزانی: اگر این جنگ ادامه یابد، معتقدم وضعیت نه تنها برای اقلیم کوردستان و عراق، بلکه برای کل منطقه بدتر خواهد شد. همانطور که میبینید، بسیاری از کشورهای جهان نیز از این جنگِ مستمر متأثر شدهاند.
الجزیره: آیا این موضوع بحث نفت، میدانهای نفتی و صادرات کوردستان را دوباره مطرح نمیکند؟ کوردستان گزینهی بسیار عالی است که تحت تأثیر خلیج فارس و عبور نفت از تنگهی هرمز و غیره قرار نمیگیرد. آیا این جنگ و مشکلات اقتصادی، بحث نفت را دوباره پیش نمیکشد؟
مسرور بارزانی: ما این موضوع را با صراحت و روشنی بیان کردهایم. اقلیم کوردستان آماده است تا به هر طریقی که میتواند به بغداد کمک کند. ما از آقای سودانی، نخستوزیر، حمایت کامل میکنیم و هر کاری که در توانمان باشد برای حمایت از اقتصاد کشور انجام خواهیم داد. اما باید واقعبین باشیم؛ عراق بیش از ۴ میلیون بشکه نفت از جنوب صادر میکرد. آنچه ما در اقلیم کوردستان در اختیار داریم، نمیتواند این خسارات را جبران کند. ما قادر به تولید بیش از ۳۰۰ یا ۴۰۰ هزار بشکه نیستیم. شاید در صورت فراهم شدن سرمایهگذاریهای بیشتر، این رقم افزایش یابد. علاوه بر این، شاید حدود ۳۰۰ هزار بشکه از کرکوک وجود داشته باشد. و حتی اگر دولت فدرال بتواند بخشی از صادرات خود را از مناطق دیگر در کشور از طریق اقلیم کوردستان به ترکیه منتقل کند، فرض کنیم به یک میلیون بشکه برسیم، این مقدار همچنان کافی نیست. عراق برای جبران خسارتِ درآمدهای خود به صادرات مقادیر بیشتری از نفت نیاز دارد. بله، اقلیم کوردستان آمادهی کمک است و میتواند از بار مشکلات بکاهد، اما نمیتواند مشکل را به طور کامل حل کند.
الجزیره: صادرات از طریق کوردستان تا چه رقمی میتواند برسد؟
مسرور بارزانی: همانطور که توضیح دادم، اقلیم کوردستان برای افزایش تولید به سرمایهگذاریهای بیشتری نیاز دارد. اما تهدیدات فعلی و حملاتی که زیرساختهای نفتی، چاههای نفت و پالایشگاهها را در گذشته از سوی برخی از این گروهها هدف قرار داد، بازگشت به سرمایهگذاری یا حتی ادامهی فعالیت را برای شرکتهای نفتی بسیار دشوار کرده است. این شرکتها تنها اخیراً و پس از تضمینهایی که نخستوزیر سودانی، دولت عراق و وزارت نفت ارائه دادند، توانستهاند امکان بازگشت به تولید و از سرگیری فعالیتهای خود را بررسی کنند. اما رسیدن به حداکثر ظرفیت تولیدی به زمان نیاز دارد و افزایش تولید مستلزم سرمایهگذاریهای بیشتر است که این امر نیز زمانبر خواهد بود. با این حال، ظرفیت تولیدیِ موجود در اینجا همچنان بسیار کمتر از آن چیزی است که عراق میتواند از جنوب صادر کند. به همین دلیل ضروری است که اقلیم کوردستان در ارائهی کمک مشارکت کند، اما برای عراق نیز ضروری است که بتواند نفت خود را صادر کند تا به درآمدهای کافی برای تضمین تداوم فعالیتهای اقتصادی دست یابد.
الجزیره: اما این امر مستلزم حل مشکلات قانون نفت، مسألهی بازنگری در حقوق اقلیم در تولید و صادرات نفت و مواردی از این دست است.
مسرور بارزانی: بله، البته. اما متأسفانه قانون نفت هنوز وجود ندارد و تصویب آن زمان میبرد، زیرا موضوع به مجلس نمایندگان برای تصمیمگیری واگذار میشود. و این قانون ضروری است. ما به یک قانون نفت و گاز نیاز داریم که حقوق هر طرف را به روشنی مشخص کند. البته ما قانون اساسی را داریم که حقوق اقلیم و حقوق دولت فدرال را به روشنی بیان کرده است. بنابراین، ما هیچ مشکلی با قانون اساسی نداریم. ما قبلاً به این موضوع پرداختهایم و توافقی دربارهی آن وجود دارد، اما تا این لحظه قانونی نداریم. دولت عراق همچنان به قانونی مربوط به سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴) استناد میکند که لغو شده است زیرا متعلق به دورهی رژیم سابق است. تا به امروز هیچ قانونی وجود ندارد. سیستم تغییر کرده و عراق از یک کشور با سیستم مرکزی به یک کشور فدرال تبدیل شده است، اما قوانین همچنان همانند گذشته باقی ماندهاند. و این یکی از دلایلی است که ما همچنان با مشکلاتی مواجه هستیم.
سیستم فدرالی و تنوع اقتصادی در اقلیم
الجزیره: میخواهم از جناب نخستوزیر، آقای مسرور بارزانی، ارزیابی این رابطه با دولت فدرال را بپرسم. اکنون اقلیمی وجود دارد که از استقلال بالایی در قوانین خود برخوردار است، اما بخشی از عراقِ فدرال بزرگ است. مشکلاتی وجود دارد؛ عمدهترین مشکلاتی که کوردها و دولت فدرال هنوز نتوانستهاند بر آنها غلبه کنند چیست؟ اجازه دهید آنها را به عنوان نکات اساسی برشماریم.
مسرور بارزانی: بزرگترین مشکل در پذیرش سیستم فدرالی نهفته است. هنوز افرادی در بغداد هستند که به سیستم فدرالی اعتقاد ندارند یا حتی آن را درک نمیکنند. سیستم فدرالی به شکلی که باید، اجرا نشده است و من معتقدم این بزرگترین مشکل است. بسیاری از مواد قانون اساسی به قانون تبدیل نشدهاند. به همین دلیل تلاشهایی برای نادیده گرفتن برخی از مواد مصرح در قانون اساسی، که مواد بسیار اساسی برای تنظیم روابط بین بغداد و کوردستان و عادیسازی آن هستند، صورت گرفت. این دلیل استمرار برخی از مشکلات است، زیرا تفسیرهای نادرست یا متفاوتی از برخی احکام قانون اساسی بین دو طرف وجود دارد. از دیدگاه ما، اگر قانون اساسی به شکلی که باید، اجرا میشد و اگر همهی طرفها به سیستم فدرالی احترام میگذاشتند، مشکلات بین ما به حداقل میرسید. اما این امر اجرا نشد و من کسی یا دولت خاصی را مقصر نمیدانم، بلکه میگویم این مشکلی است که از سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴) یعنی از زمان تصویب قانون اساسی تا به امروز وجود داشته است، زیرا عراق به اجرای قانون اساسی پایبند نبوده یا آن را به شکلی که باید، اجرا نکرده است.
الجزیره: آیا ذهنیت حاکم در بغداد، صرف نظر از نخبگان سیاسی، یک ذهنیت متمرکز است که فدرالیسم را درک نمیکند؟
مسرور بارزانی: نه همه. افراد بسیاری هستند که به خوبی این موضوع را درک میکنند و اهمیت تبدیل عراق به یک سیستم فدرالی را میدانند و همچنین میدانند که تمرکزگرایی همیشه بهترین گزینه برای کشور نیست. گاهی عدم تمرکز و تقسیم قدرت با دیگران بهترین راه برای پیشرفت است. در جریان گفتگوهای ما با بسیاری از استانها در مناطق مختلف کشور، دریافتیم که همهی آنها از این ذهنیت متمرکز رنج میبرند. تمرکزگرایی همیشه بهترین گزینه برای کشور نیست. گاهی اوقات عدم تمرکز و تقسیم قدرت با دیگران بهترین راه برای پیشرفت است. این امر غیرواقعی نیست، زیرا نمونههای بسیار موفقی در جهان از کشورهایی که سیستم فدرالی را اتخاذ کردهاند وجود دارد و آنها کشورهای بسیار قدرتمندی هستند. به آلمان نگاه کنید، به ایالات متحده نگاه کنید و به عنوان مثال به امارات متحدهی عربی نگاه کنید. شما میتوانید کشورهای فدرال موفق بسیاری را بیابید. بنابراین مشکل در خود سیستم نیست، بلکه در ذهنیت برخی افراد است که متأسفانه از درک این سیستم عاجز هستند یا سعی میکنند برداشت متفاوتی از آن را تحمیل کنند و در تلاش برای تحمیل یک ایدئولوژی متفاوت هستند. در واقع، اگر به سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴) بازگردیم، ما قانون اساسی را داشتیم و این قانون اساسی شامل مجموعهای از توافقات بود که همهی طرفها به آن دست یافتند. ما در کوردستان امتیازات بسیاری برای رسیدن به سیستم فدرالی دادیم. بنابراین، سیستم فدرالی لزوماً تمام خواستههای هر طرف را برآورده نمیکند، اما بهترین سیستمِ در دسترس بود.
الجزیره: اجازه دهید مشکلات را برشماریم: مناطق کوردستانی خارج از ادارهی اقلیم، قانون نفت و گاز، دیگر چه مواردی؟ منظورم چالشهایی است که نشاندهندهی عدم پیشرفت فدرالیسم به شکل مطلوب است؟
مسرور بارزانی: بار دیگر تکرار میکنم که اعتقاد به خودِ سیستم فدرالی و متقاعد شدن به اینکه این سیستم بهترین برای پیشرفت است، ضامن حل همهی موارد دیگر خواهد بود. موضوعاتی که شما به آن اشاره کردید، مادهی ۱۴۰ قانون اساسی در خصوص مناطق مورد مناقشه (مناطق کوردستانی خارج از ادارهی اقلیم) یا قانون نفت و گاز و مسائلی نظیر تجارت و مالیات و غیره، همگی پروندههایی هستند که هنوز بلاتکلیف ماندهاند. دلیل آن نیز تفاوت ذهنیتهاست. کسانی هستند که معتقدند همه چیز باید متمرکز باشد و به همین دلیل برخی از این مواد نادیده گرفته شدهاند و مسألهی مناطق مورد مناقشه از سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴) به درستی حل نشده است. منظورم این است که قانون اساسی یک چارچوب زمانی را مشخص کرده بود که طی آن باید این مسأله حل میشد و من معتقدم که بسیاری از مشکلات ما با بغداد حل میشد اگر مادهی ۱۴۰ اجرا میگردید و قانون نفت و گاز اختلافات مربوط به استفاده از نفت و گاز را در طول سالیان حل میکرد. اما ما این قانون را نداریم و به همین دلیل هنوز با این مشکلات مواجه هستیم. در مورد سیستم مالیاتی نیز اختیارات دولت فدرال چیست؟ اقلیمها و استانها چه وظایفی دارند و میزان مالیاتی که باید به این اقلیم بازگردد چقدر است؟ اینها مسائلی هستند که هنوز حل نشدهاند و تاکنون مشخص نگردیدهاند. دو الگو وجود دارد: الگوی کوردستانی (اقلیم کوردستان و ادارهی آن از سال ۲۰۰۵ تاکنون) و الگوی دولت مرکزی یا فدرالی در بغداد. برخی معتقدند الگوی اقلیم کوردستان پیشرفت و مدرنیتهی بیشتری دارد، در سطح دیجیتالسازی، حاکمیت، خدمات ارائهشده، توسعه، جذب سرمایهگذاری، قوانین و غیره. من میخواهم به دیدگاه آقای مسرور بارزانی دربارهی اقتصاد و اصلاحات بپردازم. آیا شما روی این موضوع حساب باز کردهاید؟ پروژهی اصلاحی و اقتصادی شما چیست؟ و تفاوتهای شما با وضعیت دولت فدرال در بغداد کدام است؟ ما از سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) دیگر مجاز به انتصاب در مشاغل دولتی در اقلیم کوردستان نبودیم، بلکه کار به سیستم قراردادها محدود شد. اما این محدودیتها در اقلیم کوردستان بدون سایر مناطق کشور اعمال شد. این امر نیازمند مدیریت بهتری است. منظورم این است که باید بر تقویت بخش خصوصی تمرکز شود. همچنین باید به بخش بانکی، به عنوان مثال، توجه کرد؛ زیرا این بخش برای سرمایهگذاری ضروری است و برای رشد فعالیتهای تجاری مختلف و ایجاد محیطی که مردم در آن احساس کنند برای تأمین آیندهی خود نیازی به کارمندِ دولت بودن ندارند، امری اجتنابناپذیر است. و این همان کاری است که ما در اقلیم کوردستان انجام دادهایم. موارد بسیار دیگری نیز وجود دارد که ما آنها را به انجام رسانده و موفقیتشان را ثابت کردهایم؛ مانند پروژههای برق و پروژههای آب.
الجزیره: چه کسی بر دیگری تأثیر میگذارد؟ آیا آنها شما را در دولت فدرال جذب میکنند یا شما سعی دارید دولت فدرال را به افقهای بهتری بکشانید؟
مسرور بارزانی: ما در واقع مراحل متعددی را پشت سر گذاشتهایم. در ابتدا افرادی در بغداد بودند که کاملاً معتقد بودند همه چیز باید به صورت متمرکز اداره شود. در مقابل، کسانی هستند که به اقلیم کوردستان به عنوان یک الگوی موفق نگاه میکنند و سعی دارند از موفقیتهای آن بهره ببرند و چه بسا این تجربه را تکرار کنند.
الجزیره: چه کسانی در کوردستان سرمایهگذاری میکنند؟ منظورم سرمایهگذاران بزرگ دولتی است؟
مسرور بارزانی: بله، ما تعداد زیادی از سرمایهگذاران محلی از فرزندان اقلیم کوردستان را داریم که در زمانهای سخت واقعاً حلقهی نجات اقتصاد ما بودند. من باید مراتب سپاسگزاری عمیق خود را به تمامی سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی در اقلیم کوردستان و بخش خصوصی ابراز کنم که تمام این پروژهها را با تلاشهای خودشان و بدون دریافت حمایت قابلتوجهی از سوی دولت به انجام رساندند. ما همچنین سرمایهگذارانی از خارج از اقلیم داریم؛ سرمایهگذاران آمریکایی و اروپایی، به ویژه در بخشهای نفت و انرژی و همچنین در بخش کشاورزی حضور دارند. علاوه بر این، ما شراکتهایی با بسیاری از کشورهای جهان مانند هلند و آلمان داریم.
الجزیره: شریک اقتصادی اول در اقلیم چه کشوری است؟ در زمینهی تجارت، سرمایهگذاریها و مسائل اقتصادی؟ ترکیه؟
مسرور بارزانی: بله، ترکیه دارای بیشترین تعداد سرمایهگذار است.
روابط با ترکیه و مسألهی پ.ک.ک
الجزیره: روابط شما با ترکیه چگونه است؟
مسرور بارزانی: روابط ما با ترکیه بسیار خوب است و تفاهم خوبی بین ما وجود دارد. ما از یکدیگر در سطوح مختلف حمایت کردهایم و روابط تجاری و فعالیتهای اقتصادی گستردهای ما را به هم پیوند میدهد.
الجزیره: مشکلات حلنشدهی بین شما و ترکیه چیست؟ موضوع حزب کارگران کوردستان (پ.ک.ک)، موضوع هدفگیریها، دخالتهای نظامی و غیره؟
مسرور بارزانی: بله، البته این مشکلات وجود دارد. میدانید، این درگیریها بین ترکیه و پ.ک.ک صورت میگیرد. اما پ.ک.ک متأسفانه به حاکمیت اقلیم کوردستان یا قوانین آن احترام نگذاشته و سعی کرده است خود را به عنوان جایگزینی برای نهادهای قانونی اقلیم تحمیل کند. این امر باعث بروز درگیریها و تنشهایی در مرزهای ما شده است. و در نتیجهی این درگیریِ مستمر، ۸۰۰ روستا از روستاهای ما ویران شدهاند و ما به دلیل تداوم جنگ و درگیری در مناطق مرزی بین ما و ترکیه، نتوانستهایم آنها را بازسازی کنیم. قطعاً این مشکل وجود دارد، اما خوشبختانه ترکیه طی دو سال گذشته ابتکاری برای صلح ارائه داد و ما با قدرت از این ابتکار حمایت کردیم و امیدواریم که به راهحلها و توافقات مسالمتآمیز بیشتری برای پایان دادن به این درگیری طولانیمدت منجر شود.
الجزیره: مسألهی کوردی در این کشورها چگونه است و عامل اصلی تنظیمکنندهی روابط شما با آنها چیست؟
مسرور بارزانی: ما روابط خاص خود را با تمامی کشورهای همسایه داریم؛ چه با ترکیه، سوریه، ایران، اردن، عربستان سعودی یا کویت. اما کشورهایی که به طور مستقیم با آنها هممرز هستیم، سوریه، ترکیه و ایران هستند. و ما با تمامی این کشورها روابط داریم. اما قطعاً عامل کوردی، یکی از عوامل مهم در شکلدهی به روابط ما با این کشورها محسوب میشود.
الجزیره: در مورد کوردهای ایرانی چه میشنویم؟ ما دربارهی مسألهی کوردی در ایران چیزی نمیشنویم؟
مسرور بارزانی: آنها روش خاص خود را برای برخورد با این مسائل دارند و همانطور که مشخص است، برای مدت طولانی ترکیه وجود کوردها را انکار میکرد. اما در طول دو دههی گذشته و به ویژه در سایهی حزب حاکم کنونی و حتی احزاب معارضی که مواضع سختگیرانهای علیه کوردها داشتند، امروز همه اذعان میکنند که کوردها نه تنها وجود دارند، بلکه بخش مهم و اساسی از ترکیه را تشکیل میدهند و باید راهی یافت تا همه بتوانند در کنار هم زندگی کنند و شهروندان صالحی باشند. اما در ایران وضعیت به گونهای دیگر است؛ مثلاً استانی به نام کوردستان وجود دارد. اما مشارکت کوردها، به ویژه در سطح دولتی، بیایید بگوییم محدود بوده است. بنابراین آنها روش خاص خودشان را در برخورد با کوردها داشتهاند و البته حقوق بسیاری وجود دارد که کوردها در ایران مطالبه میکنند و احساس میکنند از آنها محروم شدهاند و این مسألهای است که به آنها مربوط میشود. ما از برخورداری کوردها از حقوق برابر در هر کجا که هستند و در هر کشوری که زندگی میکنند، حمایت میکنیم. آنها نباید شهروندان درجه دوم باشند، بلکه باید شهروندانی با حقوق کامل بوده و با آنها برابر رفتار شود و معتقدم این امر میتواند بسیاری از مشکلات موجود در هر کشوری را، صرفنظر از موقعیت آن، حل کند.
الجزیره: من از مثالی که در ابتدای این گفتگو دربارهی کوردها زدید بسیار خوشم آمد؛ «کوردها دوستی جز کوهستان ندارند» که اشارهای به وضعیت درگیریها و جنگها دارد. اکنون نسل جوانی وجود دارد که شرطبندیها روی آن است. دوران جنگ بین کشورها به پایان رسیده و اکنون صحبت از شهروندی برابر و حقوق مساوی برای کوردها، چه در اقلیم خود و چه در کشورهایی که در آن زندگی میکنند، مطرح است. آقای مسرور بارزانی روی چه چیزی حساب باز کرده است؟
مسرور بارزانی: ببینید، بسیاری از جوانان و فرزندان نسل جدید معنای آزار و اذیت را نمیدانند و نمیدانند عملیات انفال یا بمباران شیمیایی که برای مثال در عراق رخ داد، چیست. آنها این چیزها را نمیدانند زیرا سالها پس از آن وقایع به دنیا آمدهاند. بسیاری از آنها زمانی متولد شدند که اقلیم کوردستان یک نهاد فدرال بود، بنابراین تمام این سالها را در فضایی از آزادی گذراندهاند. همچنین آنها از امکان دسترسی به اینترنت و ارتباط با جهان برخوردارند و میدانند در استرالیا، ایالات متحده، اروپا، آفریقا و نقاط مختلف جهان چه میگذرد. امروزه مردم به راحتی به اطلاعات دسترسی دارند و از آنچه در جریان است آگاهند. بلندپروازیهای نسل جدید متفاوت است. همانطور که میدانید، آنها دیگر تحت فشارِ ظلم زندگی نمیکنند، بلکه به دنبال زندگی بهتری هستند و تلاش میکنند سیستم بهتری بسازند. آنها به کشورهای پیشرفته به عنوان الگوهایی که در آرزوی آن هستند، نگاه میکنند. به همین دلیل آنها خود را با بهترین الگوهای جهان مقایسه میکنند و از اینجا انتظارات بالای آنها نشأت میگیرد و این امر تا حدودی وظیفهی ما را دشوارتر میکند، زیرا ما باید بین واقعیت و انتظارات نسل جوان تعادل ایجاد کنیم. اما میتوانم به شما بگویم که ما نسل جوانی داریم که سرشار از نشاط است، از آموزش بسیار خوبی برخوردار است و من به شدت خوشبین هستم و امید زیادی به آیندهی آنها دارم.
الجزیره: جناب آقای مسرور بارزانی، نخستوزیر دولت اقلیم کوردستانِ عراق، از حضور شما در این مصاحبه سپاسگزاریم و برای عراق، کوردستان و همگان شرایطی بهتر از این را آرزومندیم. بسیار متشکرم.
مسرور بارزانی: بسیار سپاسگزارم.