سنگهایی که هنوز میچرخند؛ روایت صنعتگری خودآموخته در سیدکان
اربیل (کوردستان۲۴)- در روستای دورَمُلک از توابع شهرک سیدکان، عمر بایزید نزدیک به شش سال است که با استفاده از سنگهای مخصوص، ابزارهای سنتی مانند آسیاب دستی، هاون و پایه اجاق میسازد؛ حرفهای که با وجود گسترش وسایل برقی و روشهای مدرن، همچنان مشتریان خود را دارد و بخشی از میراث مادی و فرهنگی منطقه را زنده نگه داشته است.
در روزگاری که بسیاری از کارهای روزمره با دستگاههای برقی و ابزارهای مدرن انجام میشود، برخی ابزارهای سنتی همچنان جایگاه خود را در میان مردم حفظ کردهاند. در روستای دورَمُلک از توابع شهرک سیدکان، عمر بایزید یکی از کسانی است که این سنت را با دستان خود ادامه میدهد.
او حدود شش سال است که به ساخت ابزارهای سنگی سنتی مشغول است؛ از آسیاب دستی و هاون گرفته تا پایه اجاق. ابزارهایی که زمانی بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره خانوادهها بودند، اکنون علاوه بر کاربردهای عملی، برای برخی مردم ارزش فرهنگی و هویتی نیز دارند.
بایزید در گفتوگو با کوردستان۲۴ گفت محصولات او همچنان متقاضیان زیادی دارند و حتی میزان سفارشها نسبت به گذشته افزایش یافته است.
او درباره دشواری این حرفه گفت: «کاری که من انجام میدهم به دقت زیادی نیاز دارد؛ خودم آن را به چاه زدن با سوزن تشبیه میکنم.»
حرفهای که خودآموخته شکل گرفت
ساخت این ابزارها نیازمند شناخت نوع سنگ، مهارت در تراش دادن و دقت بالا در شکلدهی آن است. بایزید میگوید این حرفه را به صورت تجربی و بدون آموزش نزد استاد یا انتقال از نسلهای پیشین فرا گرفته است.
او گفت: «من از این راه امرار معاش میکنم. مردم از طریق تماس تلفنی سفارشهایشان را به من میدهند. این حرفه را خودم یاد گرفتهام؛ نه از پدرم به من به ارث رسیده و نه استادی داشتهام.»
این ویژگی، حرفه او را به نمونهای از مهارتهای بومی تبدیل میکند که نه از مسیر آموزش رسمی، بلکه از طریق تجربه، آزمون و خطا و شناخت تدریجی مواد و ابزار شکل گرفته است.
از آرد گندم تا بلغور و فریک
آسیاب دستی یکی از محصولاتی است که بایزید میسازد و برای تهیه آرد گندم مورد استفاده قرار میگیرد. هاونهای سنگی نیز برای خرد کردن بلغور، فریک و برخی دیگر از غلات کاربرد دارند.
اگرچه ابزارهای برقی امروزه بسیاری از این کارها را با سرعت بیشتری انجام میدهند، اما همچنان افرادی هستند که استفاده از ابزارهای سنگی سنتی را ترجیح میدهند. برای برخی، این ابزارها علاوه بر کارکرد عملی، یادآور شیوه زندگی نسلهای گذشته و بخشی از فرهنگ غذایی و زندگی روزمره منطقه هستند.
بایزید نیز گفت ابزارهای تولیدشده توسط او تنها برای استفاده روزمره خریداری نمیشوند، بلکه برخی مراکز و علاقهمندان آنها را بهعنوان آثار فرهنگی نیز تهیه میکنند.
سنگی که گرما را نگه میدارد
تازهترین تجربه بایزید، ساخت پایه اجاق از سنگ است. او میگوید برای نخستین بار چنین محصولی را ساخته است؛ پایهای که به گفته او میتواند پس از خاموش شدن اجاق، تا حدود یک ساعت و نیم گرما را در خود نگه دارد و به اطراف منتقل کند.
این تجربه نشان میدهد که استفاده از سنگ در ساخت ابزارهای سنتی، تنها به آسیاب و هاون محدود نمیشود و هنوز امکان بازآفرینی و توسعه کاربردهای آن در زندگی روزمره وجود دارد.
مشتریانی از نقاط مختلف کوردستان
بازار این محصولات نیز محدود به روستای محل زندگی بایزید نیست. به گفته او، سفارشها از نقاط مختلف کوردستان به دستش میرسد و مشتریان از طریق تماس تلفنی سفارشهای خود را ثبت میکنند.
قیمت ابزارهای تولیدشده نیز ثابت نیست و بر اساس نوع محصول و اندازه آن تعیین میشود. به این ترتیب، مهارتی که از یک تجربه شخصی و خودآموخته آغاز شده، برای بایزید به منبع درآمد تبدیل شده و همزمان بخشی از ابزارها و مهارتهای سنتی منطقه را حفظ کرده است.
در میان شتاب زندگی مدرن و جایگزین شدن ابزارهای برقی، کار عمر بایزید یادآور این نکته است که برخی صنایع و مهارتهای سنتی تنها زمانی زنده میمانند که همچنان امکان استفاده و بازار خود را داشته باشند. آسیاب سنگی، هاون و دیگر ابزارهای سنتی او از یک سو وسایل کاربردی هستند و از سوی دیگر، حامل بخشی از تجربه، فرهنگ و شیوه زندگی نسلهای پیشین در کوردستان به شمار میروند.
ب.ن