سند محرمانه روسیه؛ برنامه گسترده مسکو برای تعمیق روابط با ایران
اربیل (کوردستان۲۴) - یک سند ۴۴ صفحهای دولت روسیه که به طور غیرعلنی تهیه و توسط فاکسنیوز دیجیتال بررسی شده، از برنامه مسکو برای گسترش همکاریهای راهبردی با تهران در حوزههایی فراتر از تجارت معمول خبر میدهد؛ برنامهای که توسعه کانالهای مالی مستقل، همکاری هستهای، سرمایهگذاری در انرژی، تولید قطعات هواپیما در ایران و ایجاد مسیرهای جدید حملونقل به سوی خلیج فارس را شامل میشود.
این سند با عنوان «برنامه همکاری فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران برای سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶» در ۲ سپتامبر ۲۰۲۴ از سوی طرف روسی تصویب شده و با عبارت «برای استفاده رسمی» علامتگذاری شده است. در این برنامه، وزارتخانهها، نهادهای دولتی و شرکتهای روسی مسئولیت اجرای پروژههای مختلف را بر عهده گرفتهاند و برای شماری از آنها نیز جدول زمانی تا پایان سال ۲۰۲۶ تعیین شده است.
این سند بیش از یک سال پیش از جنگ کنونی میان ایران و آمریکا تهیه شده و به همین دلیل، به تنهایی مشخص نمیکند کدام یک از پروژههای پیشبینیشده همچنان فعال هستند یا تحولات نظامی اخیر چه تأثیری بر آنها گذاشته است. با این حال، بررسی مستقل محتوای سند و مقایسه آن با گزارشهای عمومی بعدی نشان میدهد که بخشی از طرحهای مطرحشده در آن، در سالهای پس از تصویب وارد مراحل اجرایی یا عملیاتی شدهاند.
ایجاد مسیرهای مالی مستقل
یکی از مهمترین بخشهای این برنامه به کاهش وابستگی مبادلات ایران و روسیه به نظام مالی غرب اختصاص دارد.
بر اساس سند، دو کشور قصد داشتند سهم مبادلات دوجانبه با استفاده از ارزهای ملی را از ۶۸ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۷۱ درصد در سال ۲۰۲۶ افزایش دهند. همچنین توسعه حسابهای کارگزاری با ارزهای ملی و بررسی استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی برای تسویه معاملات برونمرزی در دستور کار قرار گرفته بود.
در بخش دیگری از سند، بر استفاده از «سامانههای مستقل برای انتقال پیامهای مالی» و اتصال مؤسسات مالی دو کشور به کانالهای مستقل تبادل اطلاعات بانکی تأکید شده است.
سند روسی صراحتاً از دور زدن تحریمها یا کنار گذاشتن سوئیفت نام نمیبرد و این اهداف را در قالب مقابله با آنچه مسکو «اقدامات محدودکننده یکجانبه» میخواند، مطرح میکند.
با این حال، در فوریه ۲۰۲۵، مقامهای روس و ایرانی اعلام کردند که بخش عمده مبادلات دوجانبه به ارزهای ملی و سامانههای مستقل بانکی منتقل شده است. سفیر ایران در روسیه نیز گفته بود تهران و مسکو دیگر برای روابط بانکی دوجانبه به سوئیفت نیاز ندارند.
کتی کورکیا، پژوهشگر برنامه روسیه در بنیاد دفاع از دموکراسیها، در بررسی این سند معتقد است اهمیت این اقدامات بیشتر در مجموع آنهاست؛ به این معنا که روسیه و ایران تلاش میکنند آسیبپذیریهای خود در برابر تحریمها را کاهش داده و مسیرهای جایگزین متعددی ایجاد کنند.
همکاری هستهای و نیروگاه بوشهر
همکاری هستهای نیز یکی دیگر از محورهای اصلی نقشه راه روسیه و ایران است.
این سند ادامه همکاری شرکت دولتی روساتم در نیروگاه هستهای بوشهر را پیشبینی کرده و از تأمین سوخت و خدمات نگهداری برای واحد نخست و همچنین ادامه ساخت واحدهای دوم و سوم نیروگاه سخن میگوید.
روساتم در ۲ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد متخصصان روس بار دیگر فعالیت خود را در بوشهر از سر گرفتهاند، واحد نخست برای تعمیرات برنامهریزیشده و تعویض بخشی از سوخت آماده میشود و سوخت هستهای نیز پیشتر به نیروگاه منتقل شده است.
بر اساس ارزیابی کارشناسان، پروژه واحدهای دوم و سوم بوشهر پیش از تهیه این سند نیز وجود داشته و سند سال ۲۰۲۴ در واقع این پروژه موجود را در چارچوب گستردهتر همکاریهای تهران و مسکو قرار داده است.
نفت و گاز؛ پروژههایی با تأمین مالی محرمانه
روسیه در این برنامه برای حضور بیشتر در بخش انرژی ایران نیز هدفگذاری کرده است.
میادین نفت و گاز شادگان، کیش و پارس شمالی در سند به طور مشخص نام برده شدهاند و وزارت انرژی روسیه و شرکتهای روسی ذیربط مسئول پیگیری آنها معرفی شدهاند.
در برخی از این پروژهها، اطلاعات مربوط به تأمین مالی با عنوان «محرمانه» درج شده و نام شرکتهای مشارکتکننده نیز مشخص نشده است.
با این حال، شواهد عمومی نشان میدهد دستکم پروژه میدان نفتی شادگان وارد مرحله عملیاتی شده است. خبرگزاری اینترفاکس در فوریه ۲۰۲۶ گزارش داد که شرکت دولتی روسی ZN-Vostok در حال توسعه این میدان است و مقامهای ایرانی نیز از تمایل تهران برای گسترش سرمایهگذاری روسیه در سایر پروژههای نفت و گاز خبر دادهاند.
تولید قطعات هواپیماهای روسی در ایران
یکی از بخشهای متفاوت این سند، برنامه روسیه برای انتقال بخشی از تولید قطعات هواپیما به ایران است.
بر اساس این طرح، روسیه قرار بود قطعات و مجموعههایی را که امکان تعمیر یا تولید آنها در ایران وجود دارد شناسایی کند، شرکتهای ایرانی واجد شرایط را مشخص کند و مراکز منتخب را از طریق نهادهای هوانوردی روسیه تأیید کند.
در این برنامه، هدف انعقاد توافق تولید بومی قطعات تا مارس ۲۰۲۶ و آغاز تولید نمونههای اولیه تا پایان همان سال تعیین شده بود.
با این حال، اجرای این بخش از برنامه تاکنون به طور مستقل تأیید نشده است. آنچه به صورت عمومی تأیید شده، گسترش همکاری دو کشور در زمینه تعمیر و نگهداری هواپیماهاست. در سال ۲۰۲۵، سه شرکت ایرانی برای انجام برخی خدمات تعمیراتی و مرتبط با صلاحیت پروازی هواپیماهای مورد استفاده روسیه تأیید شدند.
تلاش برای اتصال روسیه به خلیج فارس
توسعه شبکه حملونقل نیز بخش مهم دیگری از برنامه مسکو برای تعمیق روابط با تهران است.
سند از طرح ایجاد یک خط ریلی با استاندارد ریلی روسیه از مرز ایران و جمهوری آذربایجان به سمت بنادر ایران در خلیج فارس سخن میگوید.
همچنین پروژه راهآهن رشت ـ آستارا که یکی از حلقههای مفقوده کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب محسوب میشود، در این برنامه مورد توجه قرار گرفته است. روسیه و ایران در مه ۲۰۲۵ مطالعات مهندسی این پروژه را آغاز کردند، هرچند بر اساس ارزیابی مطرحشده در گزارش، این طرح تا اواخر تابستان ۲۰۲۶ هنوز وارد مرحله کامل ساخت نشده بود.
روسیه همچنین در پی تقویت حضور ایران در زیرساختهای بندری آستراخان است؛ از جمله ایجاد پایانه، انبار و امکانات مرتبط با ذخیره غلات و روغنهای گیاهی.
همکاری رسانهای و فناوری
دامنه برنامه همکاری روسیه و ایران تنها به حوزههای اقتصادی و صنعتی محدود نمیشود.
تبادل محتوای رسانهای، آموزش روزنامهنگاران و تولید مشترک برنامههای رسانهای از جمله موارد مطرحشده در سند است. همچنین برای شرکتهای فناوری روسیه هدف دستیابی به قراردادهایی در ایران در حوزههایی مانند فناوری اطلاعات، مخابرات، امنیت اطلاعات و صنعت بازیهای رایانهای تعیین شده است.
مسکو به دنبال یک رابطه چندلایه با تهران
کتی کورکیا معتقد است اهمیت اصلی سند در یک پروژه خاص نیست، بلکه در معماری گستردهای است که مسکو برای روابط خود با تهران طراحی کرده است؛ معماریای که بخشهای مالی، انرژی، حملونقل، هستهای و صنایع هوایی را به یکدیگر پیوند میدهد.
یک منبع اطلاعاتی اروپایی نیز که این سند را بررسی کرده، آن را نشانهای از همکاری گسترده و راهبردی میان دو کشور دانسته است.
در مقابل، یک مقام آمریکایی به فاکسنیوز گفته است که تلاش تهران و مسکو برای ایجاد کانالهای مالی جایگزین قابل توجه است، اما این مسیرها نمیتوانند گستره، نقدشوندگی و اعتماد موجود در نظام مالی بینالمللی مبتنی بر دلار را جایگزین کنند.
با وجود این، مجموعه مفاد این سند نشان میدهد که مسکو در سال ۲۰۲۴ در پی آن بوده است که روابط خود با تهران را از همکاریهای مقطعی فراتر برده و آن را به شبکهای نهادینه از همکاریهای مالی، انرژی، هستهای، صنعتی و حملونقل تبدیل کند.
البته وضعیت کنونی تمامی این پروژهها روشن نیست و برخی از آنها، به ویژه تولید قطعات هواپیما در ایران، هنوز به طور مستقل تأیید نشدهاند. روسیه و ایران نیز به درخواستهای فاکسنیوز برای اظهارنظر درباره این سند پاسخ ندادهاند.
ب.ن