بارزان؛ پناهگاه امن حیات وحش به برکت فرهنگ بومی
اربیل (کوردستان۲۴) – در کوهستان‌های بارزان، گله‌های بز کوهی و دیگر گونه‌های حیات وحش آزادانه در طبیعت رفت‌وآمد می‌کنند؛ بی‌آنکه با دیدن انسان‌ها به سرعت بگریزند یا همواره از خطر شکار احساس تهدید کنند. این همزیستی میان انسان و حیات وحش، بنا بر آنچه در این منطقه مشاهده می‌شود، حاصل شکل‌گیری فرهنگی دیرینه در حفاظت از محیط زیست است؛ فرهنگی که طی نسل‌ها از بزرگان بارزان به نسل‌های بعدی منتقل شده است.
در بارزان، حفاظت از جنگل‌ها، کوهستان‌ها و جانوران وحشی صرفاً به قوانین و مقررات رسمی محدود نمی‌شود، بلکه بخشی از آداب و رسوم و باورهای اجتماعی مردم به شمار می‌رود. همین پیوند فرهنگی با طبیعت، به حفظ زیستگاه‌های طبیعی و فراهم شدن شرایط مناسب‌تر برای زندگی گونه‌های جانوری کمک کرده است.
میراثی که از نسل‌های گذشته به جا مانده است
در منطقه بارزان، بزرگان و ریش‌سفیدان در طول دهه‌ها بر ضرورت جلوگیری از شکار غیرمجاز و قطع درختان تأکید کرده‌اند. این توصیه‌ها به تدریج از سطح رهنمودهای فردی فراتر رفته و به هنجارهایی اجتماعی تبدیل شده‌اند که در زندگی روزمره مردم جایگاه ویژه‌ای دارند.
سیروان مزوری، فعال محیط زیست، با اشاره به ریشه‌دار بودن این فرهنگ می‌گوید: «حفاظت از محیط زیست در منطقه بارزان، فرهنگی عمیقاً ریشه‌دار است که نسل به نسل منتقل شده، تا جایی که از هر قانون مکتوبی فراتر می‌رود. عشق ما به طبیعت در اینجا از اعماق قلب‌هایمان سرچشمه می‌گیرد؛ ما احساس می‌کنیم که شکستن شاخه درخت مانند بریدن دست خودمان است. بنابراین، حفاظت از محیط طبیعی ما همچنان یک اولویت اصلی و غیرقابل بحث خواهد بود.»
این نگاه نشان می‌دهد که در باور بسیاری از ساکنان بارزان، درختان، جنگل‌ها و جانوران وحشی بخشی جدایی‌ناپذیر از محیط زندگی و میراث نسل‌های گذشته هستند؛ میراثی که حفاظت از آن، مسئولیتی مشترک در برابر نسل‌های آینده محسوب می‌شود.
نقش مردم در حفاظت از محیط زیست
مشارکت ساکنان محلی در حفاظت از طبیعت، یکی از عوامل مؤثر در حمایت از فعالیت‌های نهادهای مسئول محیط زیست در بارزان است. پایبندی اجتماعی به اصول حفاظت از طبیعت می‌تواند از تخلفات زیست‌محیطی جلوگیری کند و زمینه اجرای مؤثرتر برنامه‌های نظارتی و آگاهی‌بخشی را فراهم آورد.
هَژار ماهر، مدیر اداره محیط زیست سوران، با اشاره به نقش فرهنگ محلی در پیشبرد فعالیت‌های این نهاد می‌گوید: «این فرهنگ دیرینه زیست‌محیطی مستقیماً به حمایت از کار اداره محیط زیست کمک می‌کند. آگاهی استثنایی جامعه بارزان، موانع انتشار پیام‌های آگاهی‌بخش را از بین می‌برد و نظارت و اجرای اقدامات زیست‌محیطی را روان‌تر، مؤثرتر و تأثیرگذارتر می‌کند.»
به گفته او، آگاهی عمومی و همراهی مردم با برنامه‌های حفاظتی، به نهادهای مسئول کمک می‌کند تا وظایف خود را با سهولت و اثربخشی بیشتری انجام دهند.
این تجربه همچنین بر اهمیت مشارکت جوامع محلی در حفاظت از محیط زیست تأکید می‌کند؛ زیرا قوانین و اقدامات رسمی، در کنار همراهی مردم و پذیرش اجتماعی، می‌توانند نقش مؤثرتری در جلوگیری از تخریب طبیعت و حفظ تنوع زیستی ایفا کنند.
پیوندی ناگسستنی میان هویت مردم و طبیعت
در کوهستان‌ها و دره‌های بارزان، طبیعت تنها بخشی از چشم‌انداز منطقه نیست، بلکه با تاریخ، هویت و شیوه زندگی مردم پیوند خورده است. جنگل‌ها، قله‌ها و زیستگاه‌های طبیعی در این منطقه، افزون بر ارزش زیست‌محیطی، جایگاهی مهم در میراث فرهنگی و حافظه جمعی جامعه دارند.
این پیوند در طول نسل‌ها تداوم یافته و با وجود تغییر شرایط اجتماعی و تحولات سیاسی، همچنان در باورهای بخش‌هایی از جامعه بارزان بازتاب دارد. برای بسیاری از ساکنان این منطقه، حفاظت از سرزمین و موجودات زنده آن، مسئولیتی اخلاقی است که از گذشتگان به ارث رسیده و باید به نسل‌های آینده منتقل شود.
تجربه بارزان نشان می‌دهد که فرهنگ محلی و مشارکت اجتماعی می‌توانند در کنار قوانین و اقدامات نهادهای رسمی، نقشی مهم در حفاظت از طبیعت داشته باشند. تداوم این رویکرد می‌تواند به حفظ زیستگاه‌های حیات وحش، کاهش فشار بر منابع طبیعی و تقویت همزیستی میان انسان و محیط زیست کمک کند؛ همزیستی‌ای که در آن، حفاظت از طبیعت نه صرفاً یک الزام قانونی، بلکه بخشی از مسئولیت و هویت اجتماعی مردم است.
ب.ن