قصر شمامک؛ کشف زوایای پنهان امپراتوری آشور در قلب دشت اربیل

قصر شمامک از پیشینه‌ای هزاران ساله برخوردار است و در دوره‌های گوناگون، نقشی کلیدی ایفا کرده است
قصر شمامک از پیشینه‌ای هزاران ساله برخوردار است و در دوره‌های گوناگون، نقشی کلیدی ایفا کرده است

در دل دشت وسیع اربیل، میان زاب بزرگ و شهرستان مخمور، تپه‌ای مرتفع و خیره‌کننده به نام «قصر شمامک» سر برآورده است؛ محوطه‌ای که از منظر علمی و باستان‌شناسی، فراتر از یک تپه خاکی ساده، کتابی گشوده و سرشار از رازها و ده‌ها لایه تاریخی از تمدن‌های کهن بین‌النهرین است.

این محوطه باستانی باشکوه که در منابع تاریخی و لوح‌های میخی به نام شهر باستانی «کیلزی - Kilizu» شناخته می‌شود، یکی از کانون‌های استراتژیکی است که پرتوی روشنی بر حیات سیاسی، اداری و نظامی امپراتوری‌های بزرگ این سرزمین می‌تاباند.

بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، قصر شمامک از پیشینه‌ای هزاران ساله برخوردار است و در دوره‌های گوناگون، نقشی کلیدی ایفا کرده است. ریشه‌های این شهر کهن به دوره دولت میتانی و هوری‌ها در هزاره دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ پیش از آنکه در عصر امپراتوری نوآشوری به یکی از مراکز اداری اصلی پادشاهی بدل شود.

در دوران پادشاه بزرگ آشوری، «سناخریب»، شهر شکوفایی چشمگیری را تجربه کرد و از توجه ویژه‌ای برخوردار گردید؛ به گونه‌ای که بارویی عظیم و مستحکم پیرامون قلعه اصلی آن برای دفاع در برابر هجوم بیگانگان احداث شد. وسعت این شهر در آن دوران به نزدیک ۷۰ هکتار رسید که گویای وسعت و اهمیت آن به عنوان یک استان مستقل در میان پایتخت‌های بزرگی چون نینوا، نمرود، آشور و اربائیلو (اربیل) است. پس از سقوط آشور نیز حیات در این شهر متوقف نشد و در ادوار هلنیستی، پارتی (اشکانی)، ساسانی و دوران اسلامی استمرار یافت.

ظروف سفالی در محل خود بر روی کفه‌ای از عصر برنز متأخر، کارگاه الف-غربی، ۲۰۱۶ (© هیئت باستان‌شناسی قصر شمامک)

کشفیات تاریخی؛ گواهی بر پادشاهی‌های مدفون
پژوهش‌های باستان‌شناسی در این تپه، یافته‌های خیره‌کننده‌ای را نمایان ساخته که گنجینه‌ای بی‌بدیل برای تاریخ‌نگاران به شمار می‌رود. برجسته‌ترینِ این کشفیات، بقایای کاخ سلطنتی سناخریب به همراه ده‌ها لوح گلی مکتوب به خط میخی است که جزئیات دقیقی را پیرامون سیستم مالیاتی، تجارت، اقتصاد و روابط اداری میان کیلزی و سایر مراکز امپراتوری روایت می‌کنند.

همچنین، کاوش‌ها به کشف گورستانی بزرگ و دسته‌جمعی از دوران پارتی انجامیده است که آکنده از ظروف سفالی، زیورآلات زیبا، مُهرهای استوانه‌ای و سکه‌های فلزی بوده؛ امری که بازتاب‌دهنده شکوفایی هنری و صنعتی آن اعصار در منطقه است.

کاوش در ژرفای گذشته؛ از ایتالیا تا فرانسه
پیشینه کاوش‌های علمی در قصر شمامک به سال ۱۹۳۳ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که هیأتی ایتالیایی به سرپرستی «جوزپه فورلانی» نخستین حفاری‌ها را در این تپه انجام داد و هویت آشوری آن را قطعی ساخت. با این وجود، فصل زرین و مدرن فعالیت در این محوطه از سال ۲۰۱۱ میلادی آغاز شد؛ هنگامی که هیئت باستان‌شناسی فرانسوی (MAFQS) به سرپرستی دکتر «اولیویه رو» و دکتر «ماریا گرازیا ماستی-رو»، با همکاری اداره باستان‌شناسی اربیل، کار میدانی مستمر خود را کلید زدند.

این تیم بین‌المللی با بهره‌گیری از پیشرفته‌ترین فناوری‌های علمی، سالانه فصل تازه‌ای از کاوش‌ها را به سرانجام رسانده و رموز جدیدی از تمدن دیرین کوردستان را آشکار می‌سازند. آنان نه‌تنها ابعاد سیاسی و نظامی شهر را بازمی‌شناسانند، بلکه پرتو روشنی بر شیوه زندگی، کشاورزی و بوم‌شناسی کهن دشت اربیل می‌تابانند.

آجر پخته‌شده که روی سطح جانبی آن کتیبه‌ای از سنحاریب، پادشاه آشور، حک شده است (۲۹ در ۱۰٫۵ سانتی‌متر، اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد). 

رازهای نهفته در لوح‌های میخی «کیلزی»
هنگامی که به ژرفای لوح‌های میخی قصر شمامک نفوذ می‌کنیم، بر ما آشکار می‌شود که این قطعات گلی صرفاً اسناد اداری خشک نیستند، بلکه دریچه‌ای شفاف به سوی حیات روزمره، ساختار اقتصادی و بافت اجتماعی و سیاسی امپراتوری آشور در این خطه به شمار می‌روند.

اسناد اداری و اقتصادی: بخش عمده‌ای از لوح‌های مکشوفه (به‌ویژه در محدوده کاخ و نواحی اداری) به سازماندهی اقتصاد شهر مربوط بوده‌اند؛ از جمله ثبت دقیق مالیات‌ها به صورت گندم، جو، روغن و احشام از روستاها و مناطق پیرامونی جهت تأمین نیازمندی‌های پادگان‌های نظامی و مقامات آشوری، و همچنین اسناد مربوط به توزیع جیره‌ها و حقوق کارکنان و کارمندان دولتی.

روابط نظامی و صیانت از مرزها: به عنوان یک پایگاه استراتژیک، برخی لوح‌ها به امور پشتیبانی نظامی، انتقال تسلیحات، ادوات جنگی و تدارکات گمرکی و پاسداری از باروهای شهر اختصاص داشته است. همچنین فرامین سلطنتی و نامه‌های ارسالی از پایتخت (نینوا یا آشور) به حاکم کیلزی، بر حفظ آمادگی کامل تأکید کرده‌اند.

مراودات تجاری و اسناد ملکی: فهرست فلزات (مس و آهن)، چوب‌های مرغوب ساختمانی، منوجات و پارچه‌ها، به همراه ثبت معاملات خرید و فروش اراضی و املاک درون‌شهری بر پایه قوانین نوآشوری همراه با مهر شهود، از دیگر محتویات این الواح است.

وجود مُهرهای استوانه‌ای و اثر انگشت مقامات رده‌بالا (حاکمان، دبیران یا قضات) بر روی این لوح‌ها، اعتباری حقوقی و رسمی به آن‌ها بخشیده است؛ اسنادی که به تاریخ‌نگاران اجازه می‌دهد فراتر از نام پادشاهان، زندگی روزمره صدها کارمند، سرباز و کشاورز ساده را روایت کنند که چرخانندگان چرخ‌های تمدن دشت اربیل بوده‌اند.

تپه قصر شمامک نمونه‌ای زنده و بارز از خاکی است که سرشار از میراث باستانی بوده و نیازمند صیانت، دیجیتال‌سازی و معرفی جهانی به عنوان گوهری ارزشمند در عرصه تاریخ بشری است.

نقشه بقایای کاخ آداد-نیراری یکم