هنر خط رقعه از نگاه یک خوشنویس کورد
اربیل (کوردستان۲۴) - زمانی که عدنان کاکەای در اواخر دهه ۱۹۹۰ تصمیم گرفت به هنر خوشنویسی روی بیاورد، هیچ استادی نداشت تا او را در این مسیر راهنمایی کند. او یادگیری این هنر را با مطالعه کتابهای خوشنویسان برجسته و استفاده از مرکب و قلم نی آغاز کرد و بهصورت خودآموز به فراگیری هنری پرداخت که در آن، حتی نگارش یک حرف نیز به صبر، دقت و ظرافت فراوان نیاز دارد.
کاکەای به یاد میآورد که این تصمیم را در سال ۱۹۹۸ یا حوالی سال ۱۹۹۹ گرفت. او هر آنچه را برای شروع کار در اختیار داشت، از جمله کتابها و راهنماهای خوشنویسی هاشم بغدادی و یوسف ذنون، گردآوری کرد و آموزش خط را بهصورت مستقل آغاز کرد.
وی درباره انگیزه خود از ورود به این هنر میگوید:«میخواستم خطم زیبا باشد و به یک خوشنویس مشهور تبدیل شوم.»
روایت او از آغاز این مسیر ساده و روشن است؛ علاقه داشت زیبا بنویسد، نمونههای ارزشمند خوشنویسی را برای مطالعه پیدا کرد و بدون بهرهمندی از آموزش رسمی، تمرین را آغاز کرد. برای کسی که خارج از فضای آموزشی و بدون حضور استاد وارد دنیای خوشنویسی میشود، کتابها و ابزارهای اولیه هم نقطه شروع یادگیری هستند و هم وسیلهای برای نزدیک شدن به هدفی که در سر دارد.
علاقه کاکەای تنها به زیبایی ظاهری حروف محدود نمیشود. او درباره چگونگی شکلگیری سبکهای مختلف خوشنویسی و تأثیر ساختار هر خط بر شیوه حرکت دست و قلم نیز توضیح میدهد. یکی از سبکهایی که به آن میپردازد، خط «رقعه» است؛ شیوهای که از نظر او، یادگیری آن در مقایسه با دیگر سبکهای اصلی خوشنویسی آسانتر و در دسترستر است.

پیدایش خط رقعه در دوره عثمانی
کاکەای برای توضیح جایگاه خط رقعه در هنر خوشنویسی، به دوره عثمانی بازمیگردد. به گفته وی، قواعد این خط در حدود سالهای ۱۸۶۲ یا ۱۸۶۳ میلادی تدوین شد؛ زمانی که ادارات دولتی به شیوهای سریعتر برای نگارش اسناد و مکاتبات اداری نیاز داشتند.
او توضیح میدهد که در آن زمان، سبکهای شناختهشدهای مانند کوفی، نسخ و ثلث وجود داشتند، اما ساختار پیچیده و ظرافتهای نوشتاری آنها به زمان بیشتری نیاز داشت. ازاینرو، دستگاه اداری به سبکی احتیاج داشت که با نیازهای روزمره و سرعت موردنیاز در امور اداری سازگار باشد و برخلاف برخی شیوههای دیگر، مستلزم صرف زمان طولانی برای نگارش نباشد.
کاکەای ابداع خط رقعه و تدوین قواعد اولیه آن را به ممتازبیک نسبت میدهد. به گفته او، پس از آن محمد عزت این قواعد را اصلاح و تکمیل کرد و در شکلگیری سبکی نقش داشت که ویژگی اصلی آن، صرفهجویی در حرکت دست و قلم است.
از دیدگاه کاکەای، توجه به خاستگاه کاربردی خط رقعه برای درک این موضوع ضروری است که چرا این سبک همچنان یکی از مناسبترین گزینهها برای شروع یادگیری خوشنویسی به شمار میرود.
رقعه؛ کلید ورود به دنیای خوشنویسی
کاکەای میگوید در میان حدود ۱۰ تا ۱۲ سبک اصلی خوشنویسی، خط رقعه به دلیل ساختار سادهتر و پیوستگی حرکات دست، جایگاه ویژهای دارد. در این شیوه، حروف را میتوان با وقفههای کمتری نوشت و حرکت قلم روانتر و پیوستهتر است.
وی برای توضیح تفاوت این سبک با دیگر خطوط میگوید: «در سایر سبکهای خوشنویسی، برای نوشتن هر حرف باید دست خود را دو، سه یا چهار بار از روی کاغذ بلند کنید؛ اما در خط رقعه، همهچیز با یک حرکت انجام میشود.»
شاید این تفاوت در نگاه نخست چندان بزرگ به نظر نرسد، اما برای فردی که تازه میخواهد کنترل قلم نی را بیاموزد، تعداد دفعاتی که دست باید متوقف شود و دوباره حرکت کند، اهمیت زیادی دارد.
به گفته کاکەای، ویژگی خط رقعه در آن است که نوشتن در آن با حرکتی پیوسته و روان انجام میشود و برخلاف برخی سبکهای دیگر، نیازی به برداشتن مکرر قلم از روی کاغذ ندارد.
او خط رقعه را «کلید خوشنویسی» مینامد؛ تعبیری که هم به سادگی نسبی این سبک اشاره دارد و هم اهمیت آن را برای هنرجویانی نشان میدهد که در آغاز راه میخواهند ارتباط میان حرکت دست، قلم و شکلگیری حروف را درک کنند.

از یادگیری خودآموز تا شناخت عمیق هنر خوشنویسی
روایت زندگی هنری کاکەای نشان میدهد که سادهتر بودن یک سبک خوشنویسی به معنای آسان بودن تمام این هنر نیست. ورود او به دنیای خوشنویسی مستلزم جستوجوی کتابها و ابزارهای موردنیاز و یادگیری مستقل بود؛ مسیری که در آن از راهنماییها و اصلاحاتی که یک استاد میتوانست در اختیار هنرجو قرار دهد، محروم بود.
آنچه در اواخر دهه ۱۹۹۰ با چند قلم نی، مرکب و کتاب آغاز شد، بهتدریج به دانشی تبدیل شد که او اکنون با تکیه بر آن میتواند هنر خوشنویسی و ویژگیهای سبکهای مختلف آن را برای دیگران توضیح دهد.
از نگاه این خوشنویس کورد، جذابیت خط رقعه بیش از آنکه در تزئینات پیچیده و آرایههای بصری آن باشد، در انضباط هنری، سادگی، سرعت و پیوستگی حرکت قلم نهفته است؛ ویژگیهایی که به نوشتهها وضوح و روانی میبخشند.
ب.ن