اقلیم کوردستان در مسیر دیجیتالی‌سازی نظام سلامت

دکتر سامان برزنجی، وزیر بهداشت دولت اقلیم کوردستان
دکتر سامان برزنجی، وزیر بهداشت دولت اقلیم کوردستان

اربیل (کوردستان۲۴) - وزیر بهداشت دولت اقلیم کوردستان از تکمیل مراحل برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی یک سامانه یکپارچه پرونده الکترونیکی سلامت خبر داد؛ طرحی که قرار است حدود هفت میلیون نفر از ساکنان اقلیم را به بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، داروخانه‌ها و دیگر ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی و درمانی متصل کند.

دکتر سامان برزنجی، وزیر بهداشت دولت اقلیم کوردستان، در ششمین اجلاس سلامت کوردستان در زاخو اعلام کرد که نزدیک به دو سال برای طراحی و برنامه‌ریزی این سامانه زمان صرف شده و طرح مذکور به تصویب شورای وزیران رسیده است. به گفته وی، پروژه اکنون در مرحله نهایی تأمین اعتبار مالی قرار دارد، اما اجرای آن مستلزم اختصاص بودجه قابل‌توجهی است.

برزنجی این سامانه را زیربنایی برای گسترش نظام بیمه سلامت و رفع کاستی‌های دیرینه در حوزه مراقبت‌های پیشگیرانه دانست.

این موضوع یکی از محورهای اصلی مباحث سیاست‌گذاری در اجلاس سه‌روزه سلامت کوردستان بود که از ۱۹ تا ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ با حمایت دولت اقلیم کوردستان، وزارت بهداشت اقلیم، اداره مستقل زاخو و وزارت بهداشت دولت فدرال عراق برگزار شد.

کوردستان۲۴ نیز حامی رسانه‌ای این رویداد است. در این اجلاس، ۵۳ سخنران در قالب ۱۲ نشست تخصصی گرد هم آمده‌اند تا راهکارهای دسترسی گسترده‌تر مردم به خدمات درمانی و پیشگیری از پیشرفت بیماری‌ها را بررسی کنند.

 

دیجیتالی‌سازی نظام سلامت
وزیر بهداشت اقلیم کوردستان گفت که مراحل طراحی، رایزنی‌های کارشناسی و تدوین نقشه راه اجرای سامانه پرونده الکترونیکی سلامت با همکاری اداره فناوری اطلاعات دولت اقلیم به پایان رسیده است.

به گفته وی، مهم‌ترین چالش باقی‌مانده تأمین منابع مالی است؛ زیرا اتصال بیمارستان‌های دولتی و خصوصی، آزمایشگاه‌ها، مراکز تصویربرداری پزشکی، درمانگاه‌ها و داروخانه‌ها به یک شبکه مشترک، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی می‌طلبد.

برزنجی تأکید کرد که این طرح به معنای آغاز فعالیت‌های دیجیتالی حوزه سلامت از نقطه صفر نیست. در دوران همه‌گیری کووید ۱۹، برای برخی خدمات، از جمله مشاوره‌های پزشکی و واکسیناسیون، پرونده‌ها و سوابق الکترونیکی ایجاد شده بود.

وی افزود که پس از آن، صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) در ایجاد پایگاه داده‌ای برای ثبت تولدها و مرگ‌ومیرها مشارکت کرد و سازمان جهانی بهداشت نیز از راه‌اندازی سامانه نرم‌افزاری اطلاعات سلامت شهرستان‌ها (DHIS) حمایت کرد. افزون بر این، طرح‌های دیجیتالی دیگری نیز در برخی مراکز درمانی و برنامه‌های مرتبط با بیماری سرطان به اجرا درآمده‌اند.

به گفته وزیر بهداشت، این تجربه‌ها نشان داده‌اند که ثبت الکترونیکی اطلاعات تا چه اندازه می‌تواند به بهبود مراقبت‌های فردی کمک کند. برای نمونه، ثبت اطلاعات نوزادان به کارکنان حوزه سلامت امکان می‌دهد وضعیت کودکان را از نخستین ماه‌های زندگی پیگیری کنند و از جا ماندن آنان از واکسیناسیون معمول (BCG) که برای پیشگیری از سل انجام می‌شود، جلوگیری کنند.

با این حال، وجود سامانه‌های جداگانه با برخورداری از یک پرونده سلامت یکپارچه تفاوت دارد. طرح جدید قرار است اطلاعات مراکز و ارائه‌دهندگان مختلف خدمات درمانی را در یک بستر مشترک گردآوری کند تا شناسایی بیماران و پیگیری نیازهای درمانی آنان با هماهنگی و انسجام بیشتری انجام شود.

تاکنون زمان مشخصی برای آغاز اجرای این سامانه اعلام نشده است.

برزنجی همچنین ارتباط مستقیمی میان اجرای این پروژه و اصلاح نظام بیمه سلامت برقرار کرد و گفت دسترسی به اطلاعات دقیق و قابل‌اعتماد بیماران، یکی از پیش‌نیازهای گسترش پوشش بیمه‌ای است. برنامه گسترده‌تر دولت نیز شامل ایجاد سازوکارهای بیمه سلامت برای نیروهای پیشمرگ و سپس توسعه آن به گروه‌های دیگر جامعه است.

 

پیشگیری؛ اولویت اصلی اصلاح نظام سلامت
وزیر بهداشت اقلیم کوردستان بخش قابل‌توجهی از سخنان خود را به تفاوت میان ارائه خدمات پیشگیرانه و اطمینان از بهره‌مندی واقعی مردم از این خدمات اختصاص داد.

وی گفت مراکز مراقبت‌های اولیه بهداشتی هم‌اکنون برنامه‌هایی برای نوزادان، کودکان، زنان باردار و سالمندان اجرا می‌کنند، اما مشکل اصلی همچنان ضعف ارتباط میان این برنامه‌ها و افرادی است که قرار است از خدمات آن‌ها بهره‌مند شوند.

به گفته برزنجی، برای مثال، زنان باردار باید در طول دوره ۹ماهه بارداری، مطابق برنامه مشخص، به‌طور منظم برای معاینات پزشکی مراجعه کنند و از پرونده سلامت و دفترچه پیگیری وضعیت بارداری برخوردار باشند.

کودکان نیز باید واکسیناسیون را در زمان مقرر دریافت کنند و از نظر وضعیت تغذیه، وزن و روند رشد به‌صورت مستمر مورد ارزیابی قرار گیرند. به اعتقاد وی، صرف وجود یک برنامه بهداشتی زمانی نمی‌تواند از سلامت افراد محافظت کند که مراجعه‌های پزشکی و فرصت‌های غربالگری به‌موقع از دست بروند.

وزیر بهداشت بر ضرورت تقویت آموزش عمومی در حوزه سلامت تأکید کرد، اما در عین حال گفت آگاهی‌بخشی به‌تنهایی برای تضمین پیگیری منظم وضعیت سلامت افراد کافی نیست.

وی پیشنهاد کرد خدمات ضروری پیشگیرانه با برخی فرایندهای اداری و دولتی، از جمله ثبت تولد، صدور مدارک هویتی و گذرنامه، پیوند داده شوند تا خانواده‌ها انگیزه بیشتری برای انجام معاینات و بررسی‌های پزشکی ضروری داشته باشند.

برزنجی با اشاره به دوران همه‌گیری کووید ۱۹، ارائه گواهی واکسیناسیون و نتیجه آزمایش پی‌سی‌آر برای سفر و انجام برخی فعالیت‌ها را نمونه‌ای از همکاری نهادهای مختلف در اجرای الزامات بهداشتی دانست.

با این حال، وی تأکید کرد که پیشنهادهای مطرح‌شده درباره ثبت تولد نوزادان و پیوند آن با خدمات سلامت، در چارچوب برنامه‌های پیشنهادی برای هماهنگی بیشتر قرار دارند و به معنای تصمیم قطعی برای مشروط کردن فوری صدور تمامی مدارک به انجام معاینات پزشکی نیستند.

وزیر بهداشت همچنین گفت غربالگری‌های فعلی نوزادان شامل بررسی وضعیت شنوایی، تشخیص زودهنگام دیسپلازی تکاملی مفصل ران (DDH) و شناسایی بیماری‌های مادرزادی است. به گفته وی، مسئولان در حال بررسی امکان افزودن آزمایش‌های مربوط به اختلالات متابولیک در ماه‌های نخست زندگی نوزادان نیز هستند.

برزنجی در ادامه، اتکای بیش از حد به کارزارهای کوتاه‌مدت بهداشتی را مورد انتقاد قرار داد. وی تأکید کرد که برنامه‌هایی مانند غربالگری سرطان پستان و ماموگرافی نباید صرفاً به یک ماه آگاهی‌بخشی محدود شوند؛ زیرا خدمات مربوط به آن‌ها باید در تمام طول سال در دسترس مردم باشد.

به گفته وی، کارزارهای واکسیناسیون می‌توانند خانواده‌ها را نسبت به برنامه‌های موجود آگاه کنند، اما جایگزین زمان‌بندی منظم واکسیناسیون و مراجعه‌های دوره‌ای متناسب با سن افراد نمی‌شوند.

او در این‌باره گفت: «کارزارها موقتی هستند» و توضیح داد که هدف از برگزاری آن‌ها تقویت خدمات مستمر بهداشتی است، نه جایگزین کردن این خدمات.


کمبود نیروی انسانی، پزشکی خانواده و ایمنی مواد غذایی
کمبود نیروی انسانی متخصص یکی دیگر از چالش‌های نظام سلامت اقلیم کردستان است.

برزنجی با تأیید نگرانی‌های مطرح‌شده از سوی دکتر جمیله الرایبی، گفت مراکز بهداشتی پیشگیرانه از سال ۲۰۱۳ تاکنون نیروی انسانی موردنیاز خود را به اندازه کافی دریافت نکرده‌اند؛ به‌ویژه آنکه مشکلات مالی در سال‌های گذشته موجب تضعیف این بخش شده است.

وی افزود برای جذب پزشکان و دیگر نیروهای متخصص به حوزه پیشگیری و پزشکی خانواده، باید مشوق‌ها و مزایای شغلی بهتری در نظر گرفته شود. در غیر این صورت، پزشکان ممکن است فعالیت در حوزه درمان بیماری‌ها یا اشتغال در بخش خصوصی را به پایش وضعیت سلامت افراد سالم و پیشگیری از ابتلا به بیماری‌ها ترجیح دهند.

وزیر بهداشت همچنین این پرسش را مطرح کرد که آیا تعداد مراکز بهداشتی متناسب با گسترش محله‌های جدید و پروژه‌های مسکن افزایش یافته است یا خیر.

وی شهر زاخو، میزبان این اجلاس، را نمونه‌ای از مناطقی دانست که توسعه مناطق مسکونی در آن‌ها موجب افزایش تقاضا برای خدمات درمانی شده، اما تعداد مراکز بهداشتی نزدیک به محل سکونت شهروندان متناسب با این رشد افزایش نیافته است.

آموزش سلامت در داخل مراکز درمانی نیز از دیگر اولویت‌هایی بود که برزنجی بر آن تأکید کرد.

وی خواستار گفت‌وگوی مستقیم کارکنان مراکز درمانی با بیماران پیش از خروج آنان از این مراکز شد و آموزش‌های گروهی را نیز ضروری دانست تا توصیه‌های بهداشتی در جریان مراجعه‌های معمول پزشکی به مردم منتقل شوند و صرفاً به کارزارهای مقطعی آگاهی‌بخشی محدود نمانند.

در حوزه نظارت و مقررات نیز وزیر بهداشت به وجود سامانه الکترونیکی صدور مجوزهای بهداشتی اشاره کرد که حدود چهار تا پنج هزار واحد و مرکز را تحت پوشش دارد.

به گفته وی، تولیدکنندگان مواد غذایی، رستوران‌ها، مراکز پذیرایی و سایر اماکن مرتبط باید مورد بازرسی قرار گیرند و مجوزهای لازم را دریافت کنند. از این رو، ایمنی محیط زیست و سلامت مواد غذایی نیز بخشی از اقدامات روزمره مراقبت‌های پیشگیرانه محسوب می‌شوند.

برزنجی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد که هدف اصلی اصلاحات باید قرار گرفتن مراقبت‌های اولیه و بهداشت عمومی در مرکز نظام سلامت باشد، نه اینکه پیشگیری همچنان در سایه خدمات درمانی قرار گیرد.

 

محورهای دیگر اجلاس سلامت کوردستان

خبرنگار کوردستان۲۴ در زاخو، گزارش داد که مباحث این اجلاس علاوه بر دیابت، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی، به راهکارهای تقویت مراکز بهداشتی محله‌ها و روستاها نیز اختصاص دارد.

برگزارکنندگان اجلاس انتظار دارند پس از پایان این نشست‌ها، یک طرح عملی در حوزه سلامت برای شهر زاخو تدوین و اجرا شود.

دکتر نَوفَل رشید حسین، رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه زاخو، گفت این گردهمایی باید به شناسایی بیماری‌های تأثیرگذار بر جامعه و بررسی راهکارهای مقابله با آن‌ها منجر شود و تقویت مراقبت‌های اولیه بهداشتی محور اصلی این تلاش‌ها باشد.

همچنین دکتر عبدالفتاح هورامی، استادیار دانشگاه، این اجلاس را بستری برای گردهمایی نمایندگان دولت، دانشگاه‌ها، سازمان‌های غیردولتی و نهادهای بین‌المللی توصیف کرد.

وی گفت: «سلامت بسیار فراتر از پزشکی است» و بر ضرورت تدوین یک راهبرد مشترک در حوزه بهداشت عمومی تأکید کرد.

دکتر جمیله الرایبی، نماینده سازمان جهانی بهداشت در عراق، نیز بر اهمیت غربالگری بیماری‌هایی مانند دیابت، فشار خون بالا و سرطان تأکید کرد و خواستار تبدیل مباحث و پیشنهادهای مطرح‌شده در اجلاس به اقدامات عملی شد.

وی با اشاره به افزایش بار بیماری‌های جدی در زاخو، اقلیم کوردستان، عراق و دیگر نقاط جهان، بر ضرورت تقویت برنامه‌های پیشگیری و تشخیص زودهنگام تأکید کرد.


ضرورت انتقال مباحث سلامت از سالن اجلاس به جامعه
گُشان قره‌داغی، متخصص بهداشت عمومی و عضو هیئت‌مدیره اجلاس، در گفت‌وگو با خبرنگار کوردستان۲۴، گفت مباحث و نشست‌های علمی زمانی ارزشمند خواهند بود که نتایج آن‌ها به جامعه منتقل شوند و در زندگی روزمره مردم تأثیر بگذارند.

قره‌داغی که ریاست امور دانشجویی دانشگاه آمریکایی عراق در سلیمانیه (AUIS) را برعهده دارد، معتقد است رسانه‌ها و نظام آموزشی باید در تبدیل توصیه‌های تخصصی و علمی به اطلاعات قابل‌استفاده برای شهروندان نقش فعال‌تری ایفا کنند.

وی گفت بهداشت عمومی تا حدی به این موضوع بستگی دارد که افراد مسئولیت خود را در قبال سلامت شخصی و سلامت جامعه درک کنند.

او برای نمونه به طرح «پروژه ۱۹» اشاره کرد که پس از یکی از اجلاس‌های پیشین سلامت در حلبچه آغاز شد و بیش از یک سال است که فعالیت خود را در زمینه تقویت مراقبت‌های اولیه بهداشتی ادامه می‌دهد.

به گفته قره‌داغی، هدف این است که طرحی عملی و مشابه در زاخو نیز تدوین شود که بر بیماری‌های مزمن، از جمله دیابت، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی تمرکز داشته باشد.

وی توضیح داد که محل برگزاری اجلاس هر سال تغییر می‌کند، زیرا اهداف آن به سراسر کوردستان، از زاخو تا خانقین، گسترش یافته است.

قره‌داغی همچنین از عملکرد اداره محلی زاخو، به‌ویژه در زمینه مسائل زیست‌محیطی، تمجید کرد و گفت تجربه این شهر می‌تواند برای مناطق دیگر نیز آموزنده و قابل استفاده باشد.

وی افزود مشارکت نهادهای بین‌المللی نیز اهمیت دارد؛ نه صرفاً برای دریافت کمک‌های خارجی، بلکه برای معرفی دستاوردهای مراکز و نهادهای بهداشتی کوردستان به متخصصان خارجی و فراهم کردن زمینه همکاری‌هایی که بتوانند بر پایه اقدامات و تجربیات موجود شکل بگیرند.

برنامه گسترده اجلاس شامل موضوعاتی همچون حکمرانی نظام سلامت، دسترسی عادلانه به خدمات درمانی، تأمین مالی پایدار، برنامه‌ریزی برای نیروی انسانی، تحول دیجیتال و مشارکت عمومی است.

همچنین قرار است در نشست‌های روز پایانی، موضوعاتی مانند تولید دارو، ارتباطات و اطلاع‌رسانی در حوزه سلامت و استفاده از داده‌ها برای پیشگیری از بیماری‌ها بررسی شوند.


اولویت‌های پیش‌رو؛ از تأمین بودجه تا تقویت مراقبت‌های پیشگیرانه
از دیدگاه سامان برزنچی، اولویت‌های فوری نظام سلامت اقلیم کوردستان مشخص است: تأمین اعتبار مالی برای راه‌اندازی سامانه یکپارچه پرونده الکترونیکی سلامت، تقویت نیروی انسانی و پزشکی خانواده، ارائه مستمر خدمات پیشگیرانه و افزایش هماهنگی میان نهادهای بهداشتی و سایر دستگاه‌های دولتی.

با این حال، تحقق این برنامه‌ها و تبدیل پیشنهادهای مطرح‌شده به خدماتی پایدار و قابل‌دسترس برای شهروندان، به تأمین منابع مالی، جذب نیروی انسانی متخصص و تکمیل سازوکارهای اداری و اجرایی موردنیاز بستگی دارد.
ب.ن