از هَورامان تا گاتاها؛ روایت تاریخی آواز کوردی «سیاچمانه»

اربیل (کوردستان۲۴) - برای دارا محمد، خواننده کورد، «سیاچمانه» چیزی فراتر از یک سبک موسیقی است. او این هنر را بخشی از تاریخی می‌داند که کوه‌های زاگرس، شکل‌گیری سکونتگاه‌های جوامع کورد و جلوه‌های دینی و معنوی را در دوره‌های مختلف به یکدیگر پیوند می‌دهد.

دارا محمد خاستگاه این سنت موسیقایی را منطقه هَورامان می‌داند؛ منطقه‌ای که به باور او با مردمان زاگرس پیوندی دیرینه دارد. بر اساس روایت او، نغمه‌ای که با نام «بَرزه‌چر» شناخته می‌شود، در همین منطقه شکل گرفته و هم‌زمان با استقرار جوامع انسانی و گسترش زندگی یکجانشینی، به‌تدریج تکامل یافته است.

او معتقد است رشد و تحول موسیقی با شکل‌گیری جوامع یکجانشین ارتباط داشته است؛ به این معنا که انسان‌ها هم‌زمان با ایجاد سکونتگاه‌های پایدار و استقرار در یک مکان، نغمه‌ها و شیوه‌های هنری خود را نیز توسعه داده‌اند.

از دیدگاه دارا محمد، همین پیوند تاریخی اهمیت نغمه «بَرزەچر» را روشن می‌کند. او این نغمه را «سرود مذهبی ملت کورد» می‌نامد و آن را در نقطه تلاقی هویت موسیقایی و میراث معنوی مردم کورد قرار می‌دهد.

دارا محمد، خواننده کورد

 

ریشه‌های زبانی نام سیا‌چمانه
دارا محمد همچنین به واژه‌های تشکیل‌دهنده نام «سیاچمانه» اشاره می‌کند. به توضیح او، واژه «سیا» به معنای «سیاه» و واژه «چمان» به معنای «چشمه» است. او با اشاره به قرار گرفتن واژه توصیف‌کننده پیش از اسم، این ترکیب را از ویژگی‌های قابل توجه زبان کوردی می‌داند.

به باور او، همین ساختار زبانی در نام‌گذاری این سبک موسیقی نیز بازتاب یافته و نشان می‌دهد که چگونه یک گونه موسیقایی با زبان و بستری که در آن فهمیده و اجرا می‌شود، پیوند خورده است.

دارا محمد در عین حال که هَورامان را خاستگاه سیا‌چمانه معرفی می‌کند، تأکید دارد که این سنت موسیقایی در طول تاریخ ثابت نمانده و دستخوش تحول شده است. او نغمه‌های این سبک را بر اساس دوره‌های تاریخی تقسیم‌بندی می‌کند و نقطه آغاز این سیر تحول را به دوران استقرار جوامع انسانی در زاگرس نسبت می‌دهد.

 

از نغمه‌های باستانی تا سروده‌های دینی
به گفته دارا محمد، سیا‌چمانه در دوران زرتشت شکل و کاربرد دیگری پیدا کرد و در آن دوره، این نغمه‌ها با «گاتاها» یا سرودهای دینی منسوب به زرتشت اجرا می‌شدند.

او گاتاها را شعر سیاچمانه توصیف می‌کند و معتقد است این سنت موسیقایی دربرگیرنده ۷۲ نوع مقام یا شیوه ملودیک است.

دارا محمد در روایت خود از پیشینه موسیقی باستانی، از نام‌های بامشاد، رامتین، نکیسا و باربد نیز یاد می‌کند و آن‌ها را از چهره‌های مرتبط با نغمه‌های کهن «بَرزەچر» می‌داند.

او همچنین به حضور خوانندگان متعدد سیاچمانه در دوره ساسانی اشاره می‌کند. در ادامه، از هنرمندانی همچون عثمان کیمنەای، محمد حسین کیمنەای و جمیل نوسودی به عنوان «مثلث سیا‌چمانه خوانی» نام می‌برد و اجرای آنان در این سبک را مورد ستایش قرار می‌دهد.

دارا محمد در تشریح پیشینه مذهبی گاتاها، بر جایگاه آیینی این سروده‌ها تأکید می‌کند. به روایت او، در دوران آیین آتش زرتشتی، مغان هنگام اجرای سیا‌چمانه، این سروده‌ها را در ستایش اهورامزدا، که او از وی با عنوان خدای بزرگ یاد می‌کند، می‌خواندند.

 

محمد حسین کیمنەای، جمیل نوسودی و عثمان کیمنەای، مثلث سیا‌چمانه خوانی

 

سیا‌چمانه؛ پیوند موسیقی، زبان و باورهای تاریخی
دارا محمد در روایت خود از دوره‌های مختلف تاریخی، بار دیگر بر یک نکته اساسی تأکید می‌کند: صدای سیاچمانه را نمی‌توان از تاریخ مردمانی که آن را خوانده‌اند، جدا دانست.

از نگاه این خواننده کورد، اهمیت سیا‌چمانه تنها در نغمه‌ها و ساختار موسیقایی آن خلاصه نمی‌شود، بلکه زبان، باورها، سنت‌ها و تجربه‌های تاریخی مردمانی نیز در آن بازتاب یافته است؛ میراثی که در گذر نسل‌ها حفظ شده و بخشی از هویت فرهنگی کوردها را شکل داده است.
ب.ن