فەرەنسا و هەرێمی کوردستان؛ مۆدێلێکی دەگمەنی دۆستایەتی
پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و پاریس، تەنیا لە چوارچێوەی پڕۆتۆکۆلە وشکە دیپلۆماسییەکاندا قەتیس نەکراون، بەڵکو گوزارشتن لە مێژوویەک لە هاوخەمی و هاوپەیمانێتییەکی 'پۆڵایین' کە رەگێکی مێژوویی، سۆزداری و ئەمنیی قووڵی هەیە. لە سەردەمی 'فرانسۆ میتێران'ـەوە تا سەردەمی 'ئیمانوێل ماکرۆن'، کۆماری فەرەنسا وەک 'دەروازەی کرانەوەی کورد بە رووی جیهاندا' و تەلارسازی پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان رۆڵی گێڕاوە.
لە مێژووی هاوچەرخ و پڕ لە هەڵبەز و دابەزی گەلی کورددا، هیچ پایتەختێکی ئەورووپی بە ئەندازەی پاریس، رۆڵی کارا و یەکلاکەرەوەی لە ساتەوەختە چارەنووسسازەکاندا نەگێڕاوە. ئەم پەیوەندییە کە لە سەرەتای نۆهەدەکانەوە چرۆی کردووە، بە چەندین قۆناغی هەستیاردا تێپەڕیوە و وەرچەرخانێکی چۆنایەتیی بەخۆیەوە بینیوە.
پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و پاریس، تەنیا لە چوارچێوەی پڕۆتۆکۆلە وشکە دیپلۆماسییەکاندا قەتیس نەکراون، بەڵکو گوزارشتن لە مێژوویەک لە هاوخەمی و هاوپەیمانێتییەکی 'پۆڵایین' کە رەگێکی مێژوویی، سۆزداری و ئەمنیی قووڵی هەیە. لە سەردەمی 'فرانسۆ میتێران'ـەوە تا سەردەمی 'ئیمانوێل ماکرۆن'، کۆماری فەرەنسا وەک 'دەروازەی کرانەوەی کورد بە رووی جیهاندا' و تەلارسازی پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان رۆڵی گێڕاوە.
لە مێژووی هاوچەرخ و پڕ لە هەڵبەز و دابەزی گەلی کورددا، هیچ پایتەختێکی ئەورووپی بە ئەندازەی پاریس، رۆڵی کارا و یەکلاکەرەوەی لە ساتەوەختە چارەنووسسازەکاندا نەگێڕاوە. ئەم پەیوەندییە کە لە نۆهەتەکانی سەدەی رابردووەوە چرۆی کردووە، بە چەندین قۆناغی هەستیاردا تێپەڕیوە و وەرچەرخانێکی چۆنایەتیی بەخۆیەوە بینیوە.
میتێران و دامەزراندنی قەوارەی هەرێم
بەردی بناغەی ئەم پەیوەندییە "ناوازەیە" بۆ سەردەمی سەرۆکایەتیی "فرانسۆ میتێران" دەگەڕێتەوە. لەو قۆناغەدا، خاتوو "دانیێل میتێران"، خانمی یەکەمی ئەو کاتی فەڕەنسا، کە لە ویژدانی کورداندا بە "دایکی کوردان" نەخشێنراوە، رۆڵێکی کاریگەری هەبوو لە گەیاندنی ئازار و مەینەتییەکانی کورد، بە تایبەت دوای کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە و شاڵاوەکانی ئەنفال بە گوێی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.
وەرچەرخانە مێژووییەکە لە بەهاری 1991 و دوای کۆڕەوە مەزنەکەی گەلی کوردستان رووی دا. لەو کاتەدا، فەرەنسا بە سەرۆکایەتیی میتێران، بووە ئەندازیاری دەرکردنی بڕیاری 688ـی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی. ئەم بڕیارە بووە هۆی دروستکردنی "ناوچەی دژەفڕین" و سەپاندنی هێڵی 36، کە بە کردەیی زەمینەی بۆ لەدایکبوونی یەکەم قەوارەی سیاسی و ئیداریی کوردی لە باشووری کوردستان خۆش کرد. بەبێ ئەم دەستپێشخەرییە بوێرانەیەی پاریس، مانەوەی قەوارەی هەرێم لەبەردەم مەترسییەکی وجودیدا دەبوو.
پەیوەندییەکان کاتێک پێیان نایە قۆناغێکی فەرمیتریشەوە کە لە ساڵی 1992، هاوکات لەگەڵ دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان، دانیێل میتێران وەک پشتیوانییەکی مەعنەوی سەردانی هەرێمی کوردستانی کرد و بەشداری لە دانیشتنەکانی پەرلەماندا کرد.
دیپلۆماسیی سەربازی و تێکشکاندنی داعش
لە ساڵی 2014، کاتێک تارمایی گرووپی تیرۆریستیی داعش باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا و مەترسی لەسەر دەروازەکانی هەولێر دروست بوو، فەرەنسا یەکەم وڵات بوو بە شێوەیەکی "کردەیی و خێرا" بەدەم بانگەوازی هەرێمی کوردستانەوە هات.
لە 12ـی ئەیلوولی 2014، لە لوتکەی مەترسییەکاندا، فرانسوا ئۆلاند ، سەرۆکی ئەو کاتی فەرەنسا، سەردانی هەولێری کرد و لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبووەوە، وەک پەیامێک بۆ جیهان کە "کورد بە تەنیا نییە".
دواتر لە 2ـی کانوونی دووەمی 2017، ئۆلاند جارێکی دیکە گەڕایەوە هەولێر، بەڵام ئەمجارەیان سەردانی هێڵەکانی پێشەوەی بەرەکانی جەنگی کرد و لە نزیکەوە ستایشی قارەمانێتیی هێزی پێشمەرگەی کرد.
ئەم پشتیوانییە تەنیا سیاسی نەبوو، بەڵکو فەرەنسا بە پێشکەشکردنی چەکی ستراتیژیی وەک 'چەکی میلان'، هاوسەنگیی هێزی لە بەرژەوەندیی پێشمەرگە گۆڕی، کە رۆڵی سەرەکییان هەبوو لە پووچەڵکردنەوەی هێرشی ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژکراوەکانی داعش.
ماکرۆن؛ شکێنەری بەستەڵەکی گەمارۆکان
دوای ریفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی 2017 و رووداوەکانی 16ـی ئۆکتۆبەر، هەرێمی کوردستان کەوتە ژێر گەمارۆیەکی توندی سیاسی و ئابوورییەوە. لەو کاتەدا کە بەغدا و وڵاتانی دراوسێ هەوڵی "خنکاندن و پەراوێزخستن"ی هەولێریان دەدا، "ئیمانوێل ماکرۆن" هاتە سەر هێڵ.
ماکرۆن بە بوێرییەوە دەستپێشخەریی کرد و بە فەرمی لە کۆشکی ئێلیزێ پێشوازی لە نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتی هەرێم کرد. ئەم پێشوازییە شاهانەیە، "بەستەڵەکی دیپلۆماسی"ی شکاند، دەرگاکانی جیهانی بە رووی هەولێردا کردەوە و بەغدای ناچار کرد بێتە سەر مێزی گفتوگۆ.
تایبەتمەندییە دانسقەکانی ئەم هاوپەیمانێتییە
فەرەنسا یەکێک بوو لە پێشەنگەکان لە کردنەوەی کونسوڵخانەی گشتیی خۆی لە هەولێر لە ساڵی 2008، بەمەش ئاستی نوێنەرایەتییەکەی بەرز راگرت.
پاریس بەردەوام خۆی وەک پارێزەری پێکهاتەکان (کریستیان و ئێزیدییەکان) نیشان داوە و هەرێمی کوردستانیش وەک تاکە "پەناگەی ئارام" بۆ ئەم پێکهاتانە دەبینێت.
لە رێگەی رێکخستنی کۆنفرانسەکانی بەغداوە، فەرەنسا هەمیشە جەختی لەوە کردووەتەوە کە دەبێت هەرێمی کوردستان وەک "ئەکتەرێکی سەرەکی" لە هاوکێشە هەرێمایەتییەکاندا ئامادە بێت.
مێژوو سەلماندوویەتی کە پاریس بۆ کورد تەنیا پایتەختێکی ئەورووپی نییە، بەڵکو هاوپەیمانێکی ستراتیژییە کە لە "تەنگانە"دا دەستبەرداری دۆستەکانی نابێت. ئەمەش مۆدێلێکی دەگمەنی پەیوەندییە لە نێوان "دەوڵەتێکی زلهێز" و "قەوارەیەکی فیدراڵی"، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و بەها باڵاکانی مرۆڤایەتی بنیات نراوە.
میتێران و دامەزراندنی قەوارەی هەرێم
بەردی بناغەی ئەم پەیوەندییە "ناوازەیە" بۆ سەردەمی سەرۆکایەتیی "فرانسۆ میتێران" دەگەڕێتەوە. لەو قۆناغەدا، خاتوو "دانیێل میتێران"، خانمی یەکەمی ئەو کاتی فەڕەنسا، کە لە ویژدانی کورداندا بە "دایکی کوردان" نەخشێنراوە، رۆڵێکی کاریگەری هەبوو لە گەیاندنی ئازار و مەینەتییەکانی کورد، بە تایبەت دوای کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە و شاڵاوەکانی ئەنفال بە گوێی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.
وەرچەرخانە مێژووییەکە لە بەهاری 1991 و دوای کۆڕەوە مەزنەکەی گەلی کوردستان رووی دا. لەو کاتەدا، فەرەنسا بە سەرۆکایەتیی میتێران، بووە ئەندازیاری دەرکردنی بڕیاری 688ـی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی. ئەم بڕیارە بووە هۆی دروستکردنی "ناوچەی دژەفڕین" و سەپاندنی هێڵی 36، کە بە کردەیی زەمینەی بۆ لەدایکبوونی یەکەم قەوارەی سیاسی و ئیداریی کوردی لە باشووری کوردستان خۆش کرد. بەبێ ئەم دەستپێشخەرییە بوێرانەیەی پاریس، مانەوەی قەوارەی هەرێم لەبەردەم مەترسییەکی وجودیدا دەبوو.
پەیوەندییەکان کاتێک پێیان نایە قۆناغێکی فەرمیتریشەوە کە لە ساڵی 1992، هاوکات لەگەڵ دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان، دانیێل میتێران وەک پشتیوانییەکی مەعنەوی سەردانی هەرێمی کوردستانی کرد و بەشداری لە دانیشتنەکانی پەرلەماندا کرد.
دیپلۆماسیی سەربازی و تێکشکاندنی داعش
لە ساڵی 2014، کاتێک تارمایی گرووپی تیرۆریستیی داعش باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا و مەترسی لەسەر دەروازەکانی هەولێر دروست بوو، فەرەنسا یەکەم وڵات بوو بە شێوەیەکی "کردەیی و خێرا" بەدەم بانگەوازی هەرێمی کوردستانەوە هات.
لە 12ـی ئەیلوولی 2014، لە لوتکەی مەترسییەکاندا، فرانسوا ئۆلاند ، سەرۆکی ئەو کاتی فەرەنسا، سەردانی هەولێری کرد و لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبووەوە، وەک پەیامێک بۆ جیهان کە "کورد بە تەنیا نییە".
دواتر لە 2ـی کانوونی دووەمی 2017، ئۆلاند جارێکی دیکە گەڕایەوە هەولێر، بەڵام ئەمجارەیان سەردانی هێڵەکانی پێشەوەی بەرەکانی جەنگی کرد و لە نزیکەوە ستایشی قارەمانێتیی هێزی پێشمەرگەی کرد.
ئەم پشتیوانییە تەنیا سیاسی نەبوو، بەڵکو فەرەنسا بە پێشکەشکردنی چەکی ستراتیژیی وەک 'مووشەکی میلان'، هاوسەنگیی هێزی لە بەرژەوەندیی پێشمەرگە گۆڕی، کە رۆڵی سەرەکییان هەبوو لە پووچەڵکردنەوەی هێرشی ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژکراوەکانی داعش.
ماکرۆن؛ شکێنەری بەستەڵەکی گەمارۆکان
دوای ریفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی 2017 و رووداوەکانی 16ـی ئۆکتۆبەر، هەرێمی کوردستان کەوتە ژێر گەمارۆیەکی توندی سیاسی و ئابوورییەوە. لەو کاتەدا کە بەغدا و وڵاتانی دراوسێ هەوڵی "خنکاندن و پەراوێزخستن"ی هەولێریان دەدا، "ئیمانوێل ماکرۆن" هاتە سەر هێڵ.
ماکرۆن بە بوێرییەوە دەستپێشخەریی کرد و بە فەرمی لە کۆشکی ئێلیزێ پێشوازی لە نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتی هەرێم کرد. ئەم پێشوازییە شاهانەیە، "بەستەڵەکی دیپلۆماسی"ی شکاند، دەرگاکانی جیهانی بە رووی هەولێردا کردەوە و بەغدای ناچار کرد بێتە سەر مێزی گفتوگۆ.
تایبەتمەندییە دانسقەکانی ئەم هاوپەیمانێتییە
فەرەنسا یەکێک بوو لە پێشەنگەکان لە کردنەوەی کونسوڵخانەی گشتیی خۆی لە هەولێر لە ساڵی 2008، بەمەش ئاستی نوێنەرایەتییەکەی بەرز راگرت.
پاریس بەردەوام خۆی وەک پارێزەری پێکهاتەکان (کریستیان و ئێزیدییەکان) نیشان داوە و هەرێمی کوردستانیش وەک تاکە "پەناگەی ئارام" بۆ ئەم پێکهاتانە دەبینێت.
لە رێگەی رێکخستنی کۆنفرانسەکانی بەغداوە، فەرەنسا هەمیشە جەختی لەوە کردووەتەوە کە دەبێت هەرێمی کوردستان وەک "ئەکتەرێکی سەرەکی" لە هاوکێشە هەرێمایەتییەکاندا ئامادە بێت.
مێژوو سەلماندوویەتی کە پاریس بۆ کورد تەنیا پایتەختێکی ئەورووپی نییە، بەڵکو هاوپەیمانێکی ستراتیژییە کە لە "تەنگانە"دا دەستبەرداری دۆستەکانی نابێت. ئەمەش مۆدێلێکی دەگمەنی پەیوەندییە لە نێوان "دەوڵەتێکی زلهێز" و "قەوارەیەکی فیدراڵی"، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و بەها باڵاکانی مرۆڤایەتی بنیات نراوە.