43 ساڵ بەسەر ئەنفالکردنی بارزانییەکاندا تێدەپەڕێت
ئەنفالکردنی کورد لەنیوەی دووەمی سەدەی رابردوو بە ئەنفالکردنی بارزانییەکان دەستی پێ کرد، رژێمی پێشوو بە چەند قۆناخێکی یەک لەدوای یەک و خێرا سەرەتا بەشێک لە بارزانییەکانی بۆ باشووری عێراق راگواست و بەشێکی دیکەیان لە کۆمەڵگە زۆرەملێیەکان لەسنووری پارێزگای هەولێر لەژێر چاودێرییەکی توندی ئەمنیدا نیشتەجێکرد، پاشان قۆناخەکانی ئەنفالی بارزانییەکانی دەستپێکرد و زیاتر لە هەشت هەزار بارزانی ئەنفال کرد.
بارزانییەکان بەر لەوەی بەر شاڵاوی ئەنفال بکەون، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی رابردوودا بۆ باشووری عێراق راگوێزران، لەساڵی 1978 بەشێکیان لە زێدی خۆیان بۆ ئۆردوگا زۆرەملێیەکانی دیانا، هەریر، بەحرکە و گۆڕەتوو، لەژێر کۆنتڕۆڵی توندی سەربازی کۆکرانەوە و مەبەستەکەش ئامادەکردنیان بوو بۆ قۆناخی دواتر، کە لەناوبردنیان بوو.
هەروەها لە ساڵی 1980دا ژمارەیەکی دیکەیان بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی قوشتەپە بەمەبەستی لەنێوبردنیان لە هەردوو کۆمەڵگەی قودس و قادسیە، نیشتەجێکران.
بەگوێرەی بەڵگەنامە فەرمییەکانی رژێمی بەعس، لە کۆتایی مانگی تەممووز و سەرەتای ئابی ساڵی 1983دا، هێزێكی زەبەلاح کە لە هێزەكانی فەرمانگەی ئەمنی هەولێر و فەوجەكانی فریاکەوتن و هێزەكانی حەرەس جمهوریی پێکهاتبوون، بە نهێنی گەمارۆی ئەو كۆمەڵگا زۆرەملێیانەیاندا كە بارزانییەكان تێیدا نیشتەجێ بوون، دواتر بە سێ قۆناخ دەستگیریان كردن.
قۆناخی یەكەم: 31/7/1983 کۆكردنەوەی بارزانییەكانی دانیشتووی قۆشتەپە لە دوو كۆمەڵگای زۆرەملێی قودس و قادسیە لە دەوروبەری پارێزگای هەولێر.
قۆناخی دووەم: 10/8/1983 كۆكردنەوەی بارزانییەكانی دانیشتووی كۆمەڵگای هەریر و دیانا و بەحركە و لادێكانی مێرگەسوور.
قۆناخی سێیەم: 1/10/1983 جارێکی دیکە بە شێوەیەکی چروپڕ ماڵ بە ماڵی ئۆردووگاکانیان پشکنی و ئەوەی لە جارەکانی تر دەربازیان ببوو ئەوجارە دەستگیر کران.
ئەوەی زیاتر ئەم راستییانە دەسەلمێنێت نووسراوێكی فەرمی بەڕێوەبەری ئەمنی گشتییە بە ژمارە 84 لە 29ـی ئاداری 1989دا، بۆ سكرتێری سەرۆكایەتیی كۆماری عێراق ناردوویەتی و تێیدا دووپاتی دەكاتەوە "كە لە بەیانی رۆژی 1ـی ئابی ساڵی 1983 دا لەسەر داوای بەڕێوەبەری ئەمنی گشتی "د.فازل بەڕاك" هێزێكی سەربازی سەر بە حەرەس جمهوری، كۆمەڵگەكانی "قودس و، قادسیە لە قوشتەپە" كە بۆ خێزانە بارزانییەكان دروست كرابوو، گەمارۆ دراوە و سەرجەم ئەو پیاوە بارزانییانەی تەمەنیان لە 15 ساڵ بەرە و ژوور بووە، دەستگیرکراون و بە ئۆتۆمبێلی گەورەوە بۆ بەغدا گواستراونەتەوە.
هەر بە گوێرەی نووسراوی ژمارەی 84ـی ئەمنی گشتیی بەعس، لە ئۆردوگای هەریر 403 هاووڵاتیی بارزانی بە تۆمەتی ئەوەی پەیوەندیان بە پێشمەرگەوە هەبووە، لە سێدارە دراون. هەروەها لە ئۆردوگاکانی دیانا، بەحركە و گوندەکانی مێرگەسۆر، بارزانییەكان دەستبەسەر كراون و رەوانەی زیندانی ئەبوغریب كراون، دواتر تەسلیم بەهێزێك كراون كە لە كارمەندانی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی گشتی و بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی بەغدا پێكهێنرابوون. لەسەر فەرمانی بەڕێوەبەری ئەمنی گشتی 16 تاوانی جیاجیا بۆ 667 كەسیان رێكخراوەو لەسێدارە دراون و بە گوێرەی ئەو بەڵگەنامەی لەسەر لەسێدارەدان دەستکەوتووە، ئاماژە دراوە بەوەی نابێت هیچ زانیارییەک لەسەر ئەوانەی لەسێدارە دراون بە خێزانەکانیان بدرێت.
لەکۆی هەشت هەزار ئەنفالکراوی بارزانییەکان، گۆری بەکۆمەڵی بەشێک لە بارزانییەکان لە باشووری عێراق لە بیابانی بۆسیە دۆزراوەتەوە، تا ئێستا سێ قۆناخ رووفاتی ئەنفالی بارزانییەکان هێنراوەتەوە کوردستان:
یەکەمیان: 512 رووفات لە 16ـی تشرینی یەکەمی 2005
دووەمیان: 93 رووفات لە 6ـی ئاداری 2014
سێیەمین: 100 رووفات لە 30ـی تەممووزی 2022
دۆسیەی جینۆسایدی بارزانییەکان
دۆسیەی جینۆسایدی بارزانییەکان لە ساڵی 2010 ئاراستەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کرا و لەساڵی 2011دا بڕیاری جینۆسایدی وەرگرت، بەڵام تا ئێستا بە فەرمی لەلایەن پەرلەمانی عێراق و حکوومەتی فیدراڵ پەسەند نەکراوە، بەڵام پەسند نەکردن و دانپێدانەنان لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بووەتە هۆی قەرەبوو نەکردنەوەی کەسوکاری ئەوانەی جینۆساید کراون.