شارەزایەکی ئابووری: گۆڕینی بەهای دراو دوو ملیۆن عێراقی هەژار دەکات

بەردەوامیی ناجێگیریی نرخی ئاڵوگۆڕی دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلار، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر دۆخی ئابووری و گوزەرانی هاووڵاتییان دروست کردووە. هۆشدارییەکان لەو بارەیەوە توندتر دەبنەوە، چونکە ئەو گۆڕانکارییانە دەبنە هۆی ئەوەی ملیۆنێک و نیو بۆ دوو ملیۆن هاووڵاتیی دیکە بکەونە ژێر هێڵی هەژاری.

ئەم مەترسییە کۆمەڵایەتییانە هاوکاتە لەگەڵ فشارە زۆرەکان لەسەر دارایی گشتی، کە بەهۆی زیادبوونی کورتهێنانی پلانی بوودجە و فراوانبوونی بۆشایی نێوان نرخی فەرمی و بازاڕی هاوتەریب دروست بوون. ئەم دۆخە توانای کڕینی هاووڵاتییانی لاواز کردووە، هەڕەشە بۆ سەر بژێویی چینە هەژارەکان دروست دەکات و بەهای راستەقینەی مووچەی فەرمانبەران و کرێی رۆژانەی کرێکاران کەم دەکاتەوە.

رەگ و ریشەی ئەم قەیرانە داراییە بۆ زنجیرەیەک گۆڕانکاری لە سیاسەتی دارایی و نەختینەییدا دەگەڕێتەوە؛ لە کەمکردنەوەی بەهای دینار لە کۆتایی ساڵی 2020 بۆ چارەسەرکردنی کەمیی نەختینە بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت، تا بڕیاری بەرزکردنەوەی نرخی فەرمی بۆ نزیکەی 1,300 دینار بەرامبەر بە هەر دۆلارێک لە سەرەتای ساڵی 2023.

سەرەڕای ئەم دەستوەردانانە، نرخی ئاڵوگۆڕ لە بازاڕی نافەرمیدا بەردەوامە لە بەرزبوونەوە بە ئاستێک کە جیاوازیی بەرچاوی لەگەڵ نرخی فەرمیدا هەیە. ئەوەش بەهۆی مەرجەکانی پابەندبوونی نێودەوڵەتی و سەکۆی گواستنەوەی پارەی دەرەکییە کە ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارەیە. ئەم رێکارانە دەستی بازرگانە بچووکەکانی بۆ بەدەستهێنانی دۆلاری فەرمی بەستووە و ناچاریان دەکات روو لە بازاڕی هاوتەریب بکەن، بەو هۆیەشەوە تێچووی ئەو جیاوازییە خێرا لەسەر نرخی کەلوپەلەکان رەنگ دەداتەوە.

ئەم کێشە نەختینەییە پەیوەندییەکی توندی بە کورتهێنانی بوودجەی فیدراڵییەوە هەیە، چونکە داتاکانی دارایی دەریدەخەن بەشی هەرە زۆری داهاتەکان بۆ خەرجیی کارگێڕی، بەتایبەت مووچە و تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی دەچێت. ئەمەش بوودجە دەخاتە بازنەی کورتهێنانی خۆکارانەوە هەرکاتێک نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا دابەزێت، کە تاکە سەرچاوەی داهاتە.

ئەگەرچی هەموارکردنی نرخی ئاڵوگۆڕ چەند ساڵێک وەک ئامرازێکی ژمێریاری بۆ دابینکردنی نەختینە بە دینار بۆ پێدانی مووچە بەکارهات، بەڵام بەردەوامبوونی بۆشاییەکە لەگەڵ بازاڕی هاوتەریب، ئێستا ئەدای دارایی دەوڵەت کەم دەکاتەوە، باری قەرزی زیاتر دەکات و مەترسییەکانی سەر سەقامگیریی کۆمەڵایەتی دوو هێندە دەکات.

لەو چوارچێوەیەدا، منقەز داغر، شارەزای ئابووری لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ کوردستان24 هۆشداریی لە دەرەنجامە نەرێنییەکانی گۆڕینی نرخی ئاڵوگۆڕ و کاریگەرییە راستەوخۆکانی لەسەر گوزەرانی هاووڵاتییان و توانای کڕین لە عێراق دا.

داغر روونیکردەوە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوە و سیناریۆکانی پێشوو، بەتایبەت ئەوەی لە ساڵی 2020 لە سەردەمی کابینەکەی مستەفا کازمی روویدا کاتێک بەهای دیناری عێراقی دابەزێنرا، پێشبینی دەکرێت بازاڕەکان 5% بۆ 10% بەرزبوونەوەی نرخی کەلوپەل و خزمەتگوزارییە جیاوازەکان بەخۆوە ببینن.

داغر بۆ کوردستان24 جەختی کردەوە: "ئەم بەرزبوونەوەیە لە نرخەکاندا راستەوخۆ کاریگەری لەسەر توانای کڕینی هاووڵاتییان دەبێت". داغر بە پشت بەستن بە هاوکێشەیەکی بیرکاری و شیکاری، دووپاتیکردەوە ئەو گۆڕانکارییانە دەبنە هۆی فراوانبوونی بازنەی هەژاری و ملیۆنێک و نیو بۆ دوو ملیۆن هاووڵاتیی عێراقی بۆ ژێر هێڵی هەژاری، هەروەها هۆشداریی لە دەرەنجامە مەترسیدارە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو دۆخە دا.

داغر ئاماژەی بەوەش کرد، جوڵەی بازاڕ و بەهای دۆلار، لەگەڵ نرخی کەلوپەل و خزمەتگوزارییەکان، هێشتا ناجێگیرن و نەگەیشتوونەتە ئاستێک کە بتوانرێت ئامار و خەمڵاندنی کۆتایی بدرێت، بەڵام جەختیکردەوە ئاماژەکان بە ئاراستەی دروستبوونی کاریگەریی نەرێنیی گەورە لەسەر داهاتی هاووڵاتییان و توانای بەکاربردنیان، هەروەها بەرزکردنەوەی رێژەی هەڵئاوسان و زیانگەیاندن بە سەقامگیریی گشتیی ئابووریی عێراق دەڕۆن.

ئەم هۆشدارییانە ئەو ترسەی ناو بازاڕە خۆجێییەکان زیاتر دەکات، چونکە ئابووریی عێراق بەتەواوی پشت بە هاوردەکردن دەبەستێت بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان. ئەوەش دەبێتە هۆی گواستنەوەی خێرای کاریگەریی بەهای ئاڵوگۆڕ بۆ سەر نرخی خۆراک و دەرمان، هەروەها دۆخێکی وەستانی گەشەی ئابووری لەگەڵ هەڵئاوسان دروست دەکات کە بەهای راستەقینەی مووچە و داهاتی جێگیری مووچەخۆران، خانەنشینان و کرێگرتەی رۆژانەی لاواز کردووە، ئەوەش سەرەڕای ئەوەی بەهای ژمارەیی مووچەکانیان بە دینار نەگۆڕاوە.