گزارش اندیشکدهی پاکستانی:عراق؛ گذرگاه راهبردی پیوند اقتصادی خاورمیانه و اروپا
اندیشکدهی پاکستانی در گزارشی تازه، عراق را بازیگری نوظهور در نظم جدید خاورمیانه توصیف کرد که با تکیه بر پروژههای ترانزیتی و انرژی، در حال تبدیلشدن به پل ارتباطی خلیج با ترکیه و اروپا است.
مؤسسهی مطالعات راهبردی اسلامآباد در یک یادداشت سیاستی جدید، عراق را یکی از بازیگران رو به رشد در نظم نوین منطقه معرفی کرد. بر اساس این گزارش، عراق بهتدریج از یک "صحنهی رقابت قدرتهای منطقهای" به بازیگری فعال در حوزههای انرژی، دیپلماسی و اتصال اقتصادی تغییر وضعیت میدهد. این اندیشکده تأکید کرده است که موقعیت جغرافیایی، ظرفیتهای نفتی و طرحهای بزرگ ترانزیتی، پتانسیل لازم برای تبدیل این کشور به حلقهی وصل خلیج با ترکیه و قارهی اروپا را فراهم آورده است.
این یادداشت با عنوان "چرا عراق در خاورمیانهی جدید اهمیت دارد؛ رقابت راهبردی و پیامدهای آن برای پاکستان" در تاریخ ۵ اوت ۲۰۲۶ (۱۴ مرداد ۱۴۰۵) منتشر شده است. نویسندهی این گزارش، ایشال لیاقت، پژوهشگر مرکز مطالعات افغانستان، خاورمیانه و آفریقای این مؤسسه، تصریح کرده است که دیدگاههای مطرحشده لزوماً موضع رسمی مؤسسهی مطالعات راهبردی اسلامآباد نیست.
گذار از تنشهای ژئوپولیتیک به همگرایی اقتصادی
تحلیلگران این مؤسسه معتقدند تحولات سالهای اخیر، از جمله بهبود مناسبات ایران و کشورهای عربی و افزایش اهمیت امنیت انرژی، جایگاه عراق را دگرگون کرده است. عراق که در دهههای گذشته با بیثباتی و مداخلهی خارجی شناخته میشد، اکنون در تلاش است تا با بهرهگیری از هممرزی با ترکیه، ایران، عربستان سعودی، کویت، اردن و سوریه، خود را به محل تلاقی منافع اقتصادی منطقه تبدیل کند.
عراق از طریق سواحل جنوبی به خلیج دسترسی دارد و این جایگاه، کشور را در میان چهار حوزهی مهم قرار داده است: بازارهای خلیج، شبکههای تجاری ترکیه و اروپا، منابع ایران و مسیرهای زمینی شام. نویسندهی گزارش تأکید میکند که رقابتهای منطقهای از ابزارهای نظامی به سمت سرمایهگذاری در زیرساختها، بنادر و کریدورهای تجاری حرکت کرده است.
پروژهی "راه توسعه"؛ محور تحول ژئواکونومیک عراق
کلیدیترین طرح عراق برای تثبیت این نقش، پروژهی "راه توسعه" شامل ۱۲۰۰ کیلومتر خطآهن و بزرگراه است که بندر بزرگ فاو در بصره را به مرز ترکیه و سپس اروپا متصل میکند. هزینهی اولیهی این طرح ۱۷ میلیارد دلار برآورد شده و کشورهای عراق، ترکیه، قطر و امارات متحدهی عربی در ۲۲ آوریل ۲۰۲۴ (۳ اردیبهشت ۱۴۰۳) یادداشت تفاهمی برای اجرای آن امضا کردهاند.
بندر بزرگ فاو با ظرفیت اولیهی جابهجایی ۳.۵ میلیون کانتینر در سال، حلقهی اصلی دریایی این مسیر است. افزون بر حملونقل کالا، عراق در فوریهی ۲۰۲۶ با همکاری امارات، طرح احداث شبکهی کابل داده به ارزش ۷۰۰ میلیون دلار را کلید زد تا این کشور به گذرگاه ارتباطات دیجیتال میان خلیج و اروپا نیز تبدیل شود. با این حال، موفقیت این پروژهها به تأمین مالی، هماهنگی با وزارت کشور عراق و سایر نهادهای رسمی و همچنین چگونگی مشارکت اقلیم کوردستان بستگی دارد.
نفت؛ ستون قدرت و چالش وابستگی اقتصادی
گزارش مؤسسهی مطالعات راهبردی اسلامآباد، انرژی را دومین پایهی اهمیت عراق میداند. عراق به عنوان دومین تولیدکنندهی بزرگ نفت اوپک، تأثیر مستقیمی بر بازار جهانی دارد. در ۱ اوت ۲۰۲۶ (۱۰ مرداد ۱۴۰۵)، توافق بهرهبرداری از خط لولهی نفت میان عراق و ترکیه برای یک سال دیگر تمدید شد.
با وجود این ظرفیت، وابستگی شدید به نفت همچنان نقطهی آسیبپذیری اقتصاد عراق است. دادههای بانک جهانی نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵، نفت حدود ۵۳ درصد تولید ناخالص داخلی و ۹۱ درصد صادرات این کشور را به خود اختصاص داده است. از این رو، تنوعبخشی به درآمدها از طریق خدمات بندری و ترانزیتی برای آیندهی این کشور حیاتی توصیف شده است.
نقش میانجیگرانه و فرصتهای همکاری با پاکستان
عراق با میزبانی از گفتوگوهای ایران و عربستان در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲، توانمندی خود را در دیپلماسی متوازن نشان داد. این گزارش تأکید میکند که حفظ روابط همزمان با تهران، کشورهای عربی خلیج، آنکارا و واشینگتن، فضای مانور بیشتری به بغداد داده است، هرچند چالشهای داخلی همچنان این موازنه را تهدید میکند.
در بخش پایانی گزارش، به فرصتهای اقتصادی برای پاکستان اشاره شده است. در سال ۲۰۲۴، حجم صادرات پاکستان به عراق ۷۹.۲ میلیون دلار و واردات آن ۲۵۳ میلیون دلار بوده است. نویسنده پیشنهاد میکند که با توجه به پتانسیلهای موجود در حوزههای داروسازی، کشاورزی و گردشگری مذهبی، اسلامآباد باید گفتوگوهای اقتصادی سالانهای را با بغداد برای گسترش همکاریهای راهبردی دنبال کند.