شصتوپنجمین سالگرد قیام ایلول
اربیل (کوردستان۲۴)- امروز جمعه 11 سپتامبر 2026، شصتوپنجمین سالگرد آغاز قیام ایلول به رهبری ملا مصطفی بارزانی است؛ جنبشی که در روایت تاریخ معاصر کوردستان جنوبی (کوردستان عراق)، به عنوان یکی از طولانیترین و گستردهترین جنبشهای مسلحانه ملیگرایانه شناخته میشود و توانست طی سالهای فعالیت خود، گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی را در چارچوب یک جبهه مشترک گرد هم آورد.
قیام ایلول نقطه عطفی در مسیر جنبش آزادیخواهانه ملت کورد به شمار میرود. رویکرد ملیگرایانه و فراگیر ملا مصطفی بارزانی، تلاش داشت مرزبندیهای منطقهای و مذهبی را پشت سر بگذارد و گروههای مختلف ملیتی و دینی ساکن کوردستان را حول هدفی مشترک، یعنی دفاع از حقوق سیاسی و ملی متحد کند. در همین چارچوب، جوامع مختلف منطقه خود را بخشی از این جنبش میدانستند و در حمایت از آن مشارکت میکردند.
یکی از مهمترین تحولات این دوره، گسترش دامنه جنبش در بخشهای مختلف کوردستان جنوبی بود. مناطق مختلف، از زاخو تا خانقین، در مقاطع مختلف تحت تأثیر قیام قرار گرفتند و جنبش توانست ایده یک هدف ملی مشترک را در بخش قابلتوجهی از مناطق کوردستانی تقویت کند.
در جریان این تحولات، نیروهای پیشمرگ نیز به تدریج سازمانیافتهتر شدند و به نیرویی نظامی و دفاعی تبدیل شدند که توانست در برابر عملیات و لشکرکشیهای گسترده ارتش عراق مقاومت کند. پیشمرگها در این دوره به یکی از مهمترین نمادهای مقاومت مسلحانه و اراده سیاسی جامعه کوردستان تبدیل شدند.
در عرصه سیاسی، یکی از مهمترین دستاوردهای قیام ایلول، افزایش فشار بر دولت مرکزی عراق برای پذیرش بخشی از مطالبات ملت کورد بود؛ روندی که در نهایت به توافق تاریخی ۱۱ مارس ۱۹۷۰ انجامید. این توافق نقطه عطفی در روابط میان دولت عراق و جنبش کورد محسوب میشود و از جمله بر موارد زیر تأکید داشت:
بهرسمیتشناختن حق خودمختاری: دولت عراق برای نخستینبار در چارچوب یک توافق رسمی، اصل خودمختاری ملت کورد را به رسمیت شناخت.
بهرسمیتشناختن زبان کوردی: در چارچوب توافق، زبان کوردی در مناطق کوردستانی در کنار زبان عربی جایگاه رسمی پیدا کرد.
اهمیت قیام ایلول تنها به عرصه نظامی و سیاسی محدود نبود. همزمان با مبارزه مسلحانه، توجه به حوزههای مدنی، آموزشی و فرهنگی نیز افزایش یافت. در مناطقی که تحت کنترل نیروهای جنبش قرار داشت، آموزش به زبان مادری گسترش یافت و زمینه برای فعالیتهای فرهنگی، ادبی و انتشار نشریات فراهم شد.
همچنین ایجاد ساختارهای اداری و نهادهای قضایی در برخی مناطق تحت کنترل جنبش، تجربهای تازه در زمینه اداره امور محلی ایجاد کرد. این اقدامات، در کنار مبارزه سیاسی و نظامی، به شکلگیری تجربهای از حکمرانی و تقویت آگاهی و هویت ملی در میان ملت کورد کمک کرد؛ تجربهای که بعدها در مراحل مختلف جنبش سیاسی کوردستان جنوبی مورد استفاده قرار گرفت.
با گذشت ۶۵ سال از آغاز قیام ایلول، این جنبش همچنان جایگاهی مهم در حافظه تاریخی و سیاسی کوردستان جنوبی دارد و از آن به عنوان یکی از رویدادهای تعیینکننده در مسیر شکلگیری هویت سیاسی معاصر ملت کورد و تلاش برای دستیابی به خودمختاری یاد میشود.
ب.ن