کاهش شدید تردد کشتیها در تنگهی هرمز همزمان با تشدید تنشهای نظامی میان تهران و واشنگتن
اختلافات میان ایران و آمریکا پیرامون امنیت دریانوردی، وضعیت نفتکشها و چشمانداز مذاکرات دیپلماتیک شدت یافته است
خبرگزاری رویترز در روز ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۴ شهریور ۱۴۰۵) با استناد به دادههای اولیهی شرکت تحلیل دادههای انرژی "کپلر" گزارش داد که عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز با افت چشمگیری مواجه شده و در روز گذشته تنها ۴ فروند کشتی حامل کالا از این آبراه حیاتی عبور کردهاند.
این کاهش رفتوآمد دریایی در حالی ثبت شده است که اختلافات میان ایران و ایالات متحده پیرامون سرنوشت نفتکش "الگایا" شدت یافته، ادعاهایی مبنی بر سرنگونی یک فروند پهپاد آمریکایی مطرح شده و انتشار گزارش رسمی پنتاگون نیز از فشارهای فزاینده بر ذخایر تسلیحاتی واشنگتن در جریان بحران پرده برداشته است.
افت بیسابقهی عبور شناورها از گذرگاه راهبردی هرمز
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی خبرگزاری رویترز، از میان ۴ فروند شناور ثبتشده در روز ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۳ شهریور ۱۴۰۵)، ۲ فروند کشتی فلهبر مسیر خروج از تنگه هرمز را پیمودهاند و ۲ نفتکش خالی نیز وارد این مسیر آبی شدهاند؛ رقمی که در مقایسه با تردد ۱۰ فروندی روز قبل از آن، افت محسوسی را نشان میدهد. کارشناسان کپلر تأکید میکنند که این آمار تنها نشاندهندهی شناورهایی است که سامانههای شناسایی خودکار خود را روشن نگه داشتهاند و ممکن است برخی کشتیها بدون ارسال سیگنال عمومی اقدام به دریانوردی کرده باشند.
پیش از آغاز درگیریهای نظامی در روز ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)، روزانه بهطور میانگین حدود ۱۲۵ کشتی تجاری غولپیکر از این گذرگاه راهبردی عبور میکردند؛ آبراهی که تأمینکنندهی نزدیک به ۲۰ درصد از تقاضای نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان به شمار میرود. همزمان، شرکت کپلر اعلام کرد که گذر کشتیهای تجاری از تنگه بابالمندب نیز با افتی مشابه، از ۲۸ فروند به ۲۱ فروند در روز کاهش یافته است. در پی این شرایط ناپایدار دریایی، دولت عمان اعلام کرد که نشست دیپلماتیک برنامهریزیشده میان ایران و کشورهای عرب حاشیهی خلیج فارس پیرامون امنیت آبراه هرمز را به زمان دیگری موکول کرده است.
گزارشهای ماهوارهای و تغییر الگوهای تجاری دریانوردی
در برابر دادههای ثبتی سامانههای رهگیری، روزنامهی "گلفنیوز" در گزارش روز ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۴ شهریور ۱۴۰۵) به نقل از مؤسسهی ردیابی دریایی "تانکرترکرز" زاویهی دیگری از وضعیت را منعکس کرد. این شرکت با بررسی تصاویر ماهوارهای ثبتشده تا روز ۱۴ سپتامبر گزارش داد که رفتوآمد روزانهی نفتکشهای بسیار بزرگ در هر دو جهت تنگه همچنان در جریان است و توقف کاملی در ترددها به وجود نیامده است.
این شرکت تخصصی ردیابی نفتکشها همچنین از افزایش چشمگیر انتقال میانکشتی نفت خام، گاز طبیعی مایع و گاز مایع در آبهای خلیج عمان خبر داد. کارشناسان دریایی معتقدند این پدیده نشاندهندهی تغییر شیوهی عملیاتی شرکتهای کشتیرانی و بهرهگیری از شیوههای جایگزین برای دور زدن مناطق پرخطر است.
روایتهای متناقض دربارهی وضعیت نفتکش "الگایا"
کانون دیگر تنشهای دریایی، وضعیت نفتکش با پرچم پاناما موسوم به "الگایا" است. روابط عمومی سپاه پاسداران در روز ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۳ شهریور ۱۴۰۵) با انتشار بیانیهای مدعی شد این نفتکش به دلیل عبور از محدودهای در جنوب تنگه هرمز که از سوی این نهاد "ممنوعه" اعلام شده بود، با مین دریایی برخورد کرده و طعمهی حریق شده است. این نهاد نظامی با اعلام ناموفق بودن مهار آتشسوزی، مدعی بسته بودن و کنترل کامل این آبراه شد؛ ادعایی که با ثبت عبور شناورهای دیگر همخوانی کامل ندارد.
در واکنش به این بیانیه، فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده (سنتکام) در همان روز روایت ایران را تکذیب کرد. سنتکام اعلام کرد این نفتکش ماه گذشتهی میلادی بر اثر اصابت یک موشک ایرانی از کار افتاده بود و در روزهای پایانی هفتهی گذشته، در حالی که در نزدیکی آبهای عمان متوقف بود، دوباره هدف حملهی یک پهپاد ایرانی قرار گرفت. به گفتهی فرماندهی مرکزی آمریکا، یکی از شرکای منطقهای واشنگتن در حال یدککشی این شناور است. سنتکام همچنین تهران را به نشر اطلاعات نادرست و ایجاد رعب در میان دریانوردان متهم ساخت.
با وجود این اظهارات متقابل، نهادهای مستقل هنوز علت قطعی این حادثه را روشن نکردهاند. سازمان بینالمللی دریانوردی آسیبدیدگی "الگایا" را تأیید کرده اما به علت دقیق آن اشارهای نداشته است. دولت هند نیز صرفاً از نجات ۱۳ خدمه از مجموع ۱۴ خدمهی هندیتبار این کشتی در نزدیکی سواحل عمان خبر داد و از اظهارنظر دربارهی عامل حمله خودداری کرد. خبرگزاری رویترز نیز اعلام کرد تلاشهایش برای دسترسی به مالکان کشتی جهت راستیآزمایی بینتیجه مانده است.
ادعای سرنگونی پهپاد و ارزیابی هزینههای نظامی پنتاگون
در تحولی دیگر در حوزهی نظامی، سپاه پاسداران در بیانیهای به تاریخ روز ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۳ شهریور ۱۴۰۵) اعلام کرد که نیروی هوافضای این نهاد موفق به رهگیری و سرنگونی یک فروند پهپاد از نوع "امکیو-۱" بر فراز تنگه هرمز شده است. با این حال، شواهد مستقلی برای احراز مالکیت یا محل سقوط این پرنده ارائه نشد و مراجع رسمی ارتش آمریکا نیز این ادعا را تأیید نکردند.
همزمان، گزارش فصلی بازرس کل وزارت دفاع آمریکا پیرامون پیامدهای جنگ بر توان نظامی این کشور منتشر شد. این گزارش رسمی، هزینههای عملیاتی واشنگتن تا روز ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ (۸ تیر ۱۴۰۵) را بالغ بر ۳۳٫۴ میلیارد دلار برآورد کرده است؛ رقمی که ۲۲٫۳ میلیارد دلار آن مربوط به مهمات مصرفشده، ۳٫۷ میلیارد دلار ناشی از نابودی ادوات و ۷٫۴ میلیارد دلار صرف سایر پشتیبانیهای میدانی شده است. این سند از کاهش ذخایر راهبردی برخی مهمات و چالشهای جدی در افزایش ظرفیت خطوط تولید حکایت دارد.
در بخش تلفات هوایی گزارش پنتاگون، نابودی ۴ فروند جنگندهی اف-۱۵ئی، آسیب به ۱ فروند جنگندهی اف-۳۵ای، انهدام ۱ فروند هواپیمای پشتیبانی نزدیک آ-۱۰، آسیب یا نابودی ۷ فروند هواپیمای سوخترسان کیسی-۱۳۵ و نابودی تا ۳۰ فروند پهپاد امکیو-۹ به ثبت رسیده است. همچنین این گزارش به استقرار بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی در منطقه، خروج حدود ۳ هزار و ۵۰۰ نیروی دیپلماتیک و انجام نزدیک به ۵ هزار پرواز عملیاتی از پایگاههای اروپایی اشاره دارد.
موانع دیپلماتیک و تداوم ابهام در مسیر مذاکرات
در عرصهی دیپلماسی، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در روز ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۳ شهریور ۱۴۰۵) در موضعگیری تندی خطاب به اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد که پیامهای ضدونقیض او نباید افکار عمومی را گمراه کند. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران مدعی شد موازنههای پیشین در حوزهی انرژی و دریانوردی دگرگون شده و تهران تا پیش از تحقق شروط تعیینشدهی خود، هیچگونه مذاکرهای با واشنگتن نخواهد داشت.
این موضعگیری در واکنش به سخنان دونالد ترامپ مطرح شد که ادعا کرده بود تهران خواستار دستیابی سریع به توافق با واشنگتن است. تعویق نشست عمان در کنار مشروطسازی هرگونه گفتگو از سوی مقامات ایرانی، چشمانداز دیپلماتیک برای کاهش تنش در آبراههای خلیج فارس و دریای عمان را در هالهای از ابهام قرار داده است.