روایت هیوا پناهی از رنجهای آکادمیک و خلق اثر
در مصاحبه با کوردستان ۲۴، هیوا پناهی، شاعر، نویسنده و جامعهشناس سیاسی کورد که متولد سنندج ایران است، به بررسی تقاطع شعر، فلسفه و سیاست، چالشهایی که به گفته او در دانشگاه با آنها روبهرو بوده و نقش ادبیات در حفظ زبان و هویت کوردی میپردازد. پناهی که برنده جایزهای از بنیاد میتران و دارای مدرک دکترای جامعهشناسی سیاسی از دانشگاه پانتیون یونان است، به خاطر خدمات خود به ادبیات کوردی و مطالعات کلاسیک شناخته شده است و شعرهای او به چندین زبان از جمله یونانی، انگلیسی و بنگالی ترجمه شدهاند.
کوردستان ۲۴: آثار علمی و پژوهشی شما و اشعارتان ممکن است دو جهان کاملاً مجزا به نظر برسند. این دو جنبه از زندگی فکری و خلاقانه شما چگونه با یکدیگر تعامل دارند؟
هیوا پناهی: من از آن دست دانشگاهیانی هستم که در مقام یک شاعر شناختهشده بینالمللی، توانستهام به آن ماده گریزپای معروف به «اسطوره» نزدیک شوم و آن را به موضوع جامعهشناسی سیاسی تبدیل کنم. این امر نشان میدهد که شعر به عنوان یک کنش خلاقانه، بستر تمامی علوم انسانی است. علاوه بر این، برای من هم شعر و هم علوم اجتماعی از طریق روحیه مشارکت و عشق به ارزشهایی که ما را به عنوان موجوداتی در این جهان تعریف میکنند، به هم پیوند خوردهاند.
کوردستان ۲۴: میتوانید درباره مهمترین آثار علمی خود با ما صحبت کنید؟ چه چیزی شما را ترغیب کرد تا به کاوش در این موضوعات خاص بپردازید و امیدوارید این آثار چه مساهمتی در حوزه کاری شما داشته باشند؟
هیوا پناهی: مهمترین اثر علمی من، رساله دکترای من است که بر ساختارهای سیاسی-اجتماعی مرتبط با اسطوره پرومته و کاوه آهنگر تمرکز دارد. این اثر در جوهر خود، کاری با اصالت جهانی است؛ بر اساس نظریهای که تماماً توسط خودم توسعه یافته، من یک مطالعه تطبیقی میان پارسیان، یونانیان و کوردها با بهرهگیری از متون کهن انجام دادهام و آن را با اندیشه مدرن متفکرانی که در سنت فکری لیبرال ریشه دارند، پیوند دادهام.
بهطور مشخص، من ماهیت استبدادی اسطوره و چهره غیردموکراتیک «پرومتهای» را آنگونه که پارسیان درک میکردند، تمایز میبخشم؛ نظم دینسالارانهای (تئوکراتیک) را که پیش از مبارزه یونانیان برای دستیابی به یک سیستم دموکراتیکتر در یونان باستان وجود داشت، بازسازی میکنم؛ و نقش آیسخولوس (اسخیلوس) — شاعری که عمیقاً او را تحسین میکنم — را در بستره فرهنگ خودمان و از روزنه رویدادهای قرن پنجم پیش از میلاد بررسی میکنم. چرا که منازعات آن عصر ماهیتی بنیادین و متفاوت از آنچه امروز میبینیم داشتند. فرهنگ زنده بود؛ تکانهای بیوقفه به سوی آفرینش. آیسخولوسِ شاعر، آفرینندهای بود که عشق به بشریت را برمیانگیخت؛ او همچنین خود را در کشمکش شدیدی با الیگارشهای آن زمانِ آتن یافت. آنان و حتی اثر خودش به منشأ آزار و تعقیب او تبدیل شدند و در نهایت به تبعید دائمیاش به جنوب ایتالیا انجامید.
در سال ۲۰۰۲، به عنوان یک دانشجوی ۲۰ ساله، خود را در الئوسیس (منطقهای در نزدیکی آتن) یافتم. آن زمان هیچ نمیدانستم که برای تمام عمرم به زادگاه آیسخولوس پیوند خواهم خورد. در آنجا با تئاتری مواجه شدم، تجربهای فوقالعاده دردناک و جانسوز بود. من همواره شیفته تئاتر بودهام، حتی زمانی که به مسیر علمی و زبانی خود ادامه میدادم. یادگیری یک زبان از صفر، نبردی عظیم است.
در سال ۲۰۰۴، من تراژدی پرومته را از یونانی باستان (به همراه منابع دیگر) به کوردی مدرن ترجمه کردم. شاعر بزرگ ملی ما، شیرکو بیکس، این ترجمه را یک «الماس» توصیف کرد و این اثر در یک نسخه دو زبانه کوردی-یونانی در سلیمانیه منتشر شد. در واقع، این یک ترجمه منثور نبود؛ من از وزن ریتمیک و موسیقایی ششبندی سنت خودمان بهره بردم تا تراژدی قدرتمند و به سبک باستانی خلق کنم که محور آن نبرد برای خیر بشریت بود ، تمی که عمیقاً با روح و روان ما و تلاشمان برای آزادی همخوانی دارد. این اثر اکنون به عنوان یک متن اصلی در دانشگاههای ما، بهویژه در رشتههای تئاتر، تدریس میشود.
زندهیاد دکتر امیر حسنپور با اعطای جایزهای از من تجلیل کرد و متذکر شد که در برخی فرازها، این اثر حتی از گوته نیز فراتر میرود؛ ژستی که هم افتخاری بزرگ و هم بسیار دلگرمکننده بود. من رشتهای نامرئی را شناسایی کرده بودم که غار پرومتهای ما را به پرومتهای که با نافرمانی از خدایان، آتش را به بشریت هدیه داد، بهطور پویا متصل میکرد. در گفتمان فلسفی اروپا، پرومته معمولاً نماد فناوری و پیشرفت است یا در مورد مارکس، اشارهای به روحیه انقلابی تودههاست.
اما کار خود من، جستاری جامع که پس از شش سال مقدمهچینی، ده سال از زندگی مرا (۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴) به خود اختصاص داد، تحلیل ساختاری عمیقی از اسطوره «انسان پرومتهای» و هنر سیاست ارائه میدهد. بهطور مشخص، با اتکا به یافتههای پژوهشی و نظریه اصلی خودم، پارسیان، یونانیان و کوردها را با تحلیل ساختارهای قدرت، سیستمهای سیاسی، میراث فرهنگی و تمایلات مربوط به (یا به دور از) دموکراسی در آنها بررسی میکنم. این اثر — که تا به امروز مهمترین پروژه زندگی من بوده — با کاوش در ریشههای فرهنگیِ سازنده «پرومتهگرایی سیاسی»، درصدد غنیسازی علوم انسانی و مطالعات کلاسیک مربوط به این اقوام و فراتر از آن است.
امیدوارم شرایط دانشگاهی من عادیسازی شود تا در نهایت بتوانم دستاورد رنجها و زحمات عظیمی را که در طول این سالها متحمل شدهام درو کنم؛ من خواستار بهرسمیتشناختهشدن و رهایی از انزوای آکادمیک هستم، آن «هزارتو»ی مجازاتی که توسط برخی استادان یونانی در یونان بر من تحمیل شده است.
کوردستان ۲۴: به عنوان زنی که در محیطهای آکادمیک فعالیت میکند، در شغل حرفهای خود با چه چالشهایی روبهرو بودهاید و این تجربیات چگونه بر پژوهشها و نوشتههای شما تأثیر گذاشته است؟
هیوا پناهی: من در مجموع ۲۲ سال از عمرم را در یونان گذراندم، یعنی بخش اعظم زندگیام. انرژی بیحدوحصری که میتوانم بگویم «دریایی واقعی از انرژی» بود، صرف کردم تا زبان یونانی را در سطحی تسلط یابم که تنها تعداد معدودی از خارجیهای برجسته در سراسر جهان به آن دست یافتهاند. من استادی داشتم به نام نئوکلیس ساریس؛ او به یونانی بسیار زیبایی سخن میگفت و متخصص جامعهشناسی آسیای کوچک و اقوام بالکان در دوره عثمانی بود. او در سال ۲۰۰۱ مرا به عنوان دانشجو کشف کرد؛ تسلط من بر زبان یونانی و وسعت دانش من واقعاً او را تحت تأثیر قرار داد.
در سال ۲۰۰۵، قصد داشتم برای مقطع دکترا به مونپلیه فرانسه بروم، اما او از من خواست بمانم؛ در نهایت به مدت هفت سال به عنوان دستیار آموزشی او با تمرکز بر سیاست و تاریخ عثمانی کار کردم. متأسفانه او در سال ۲۰۱۱ درگذشت و از همان زمان بود که تعقیب و آزار من در تالارهای دانشگاه پانتیون آغاز شد. این مسئله اثر خود را بر سلامتی من گذاشت؛ شغلم، خانهام و احساس امنیتم را از دست دادم و از نظر حرفهای، مسیر من به عنوان یک آکادمیک متوقف شد.
راستش را بخواهید، من از سال ۲۰۱۱ هیچ حس عادیبودنی را تجربه نکردهام. من وارد نبردی عظیم و هرکولوار شدهام. اخیراً به لطف هشدارهای گوگل (Google Alerts) — متوجه شدم که یک مرد جوان یونانی رساله دکترای مرا (که به زبان یونانی نوشته شده بود) سرقت علمی کرده، آن را به بریتانیا برده و توسط یک ناشر بزرگ به عنوان کتاب به چاپ رسانده است. چنین اتفاقاتی معمولاً به دلیل تبعیضهای جنسیتی که توسط جنس مسلط اعمال میشود رخ میدهد.
تجربه من به عنوان زنی که متحمل تراژدیهای بزرگی شده، در شعرهایم منعکس شده است. من مجموعهای دارم به نام داستان یک سنگ بیگانه، و در چند شعر، سرزمین مادری محبوب سابقم را بازسازی میکنم و آن را به عنوان «سرزمینی سنگی و تهی از فرهنگ» به تصویر میکشم. چرا که تا به امروز، رسانهها و نهادهای رسمی همچنان سکوت کردهاند. با این حال، پیگیری عدالت وظیفهای است که بر دوش همگان قرار دارد، نه فقط برای خاطر من، بلکه برای رفاه فرزندان خودشان و از روی احترام به انسانیت فردیشان. من به زبان یونانی خدمت کردم؛ در دانشگاه سختکوش بودم و وظایفم را با دلسوزی واقعی انجام دادم. هرگز با کسی مجادله نکردم. صادقانه بگویم، هنوز هم نمیفهمم چرا همه این اتفاقات میافتد، چرا این «جنگ» علیه من به راه افتاده که منجر به سرقت اثر فکری من شده است؟ آیا به این دلیل است که من به نوعی از آنها بهتر بودم؟ در حال حاضر مشغول نوشتن خاطراتم نیز هستم!
کوردستان ۲۴: اجازه دهید به شعر شما بپردازیم. مضامین اصلی اشعار شما چیست و چه تجربیات شخصی، عواطف یا واقعیتهای اجتماعی شما را به نوشتن ترغیب میکنند؟
هیوا پناهی: در آغاز مسیرم به عنوان یک شاعر، میدانستم راهی هست که باید طی کنم؛ این «فراخوان درون» را با فداکاری و بدون تردید یا شک دنبال کردم. به یاد دارم برادرم مرا بر دوش میگرفت و برایم قصه میخواند؛ بعدها او بود که اولین قلم حرفهای مرا برایم خرید — قلمی فوقالعاده گرانقیمت برای دهه ۱۹۹۰ — و از من خواست به اصول و مسئولیتی که چنین قلمی نمایندگی میکند «وفادار» بمانم. من تربیت بسیار عالی داشتم و محیطم غرق در فرهنگ بود.
وقتی از دردها یا رویدادهای شدید الهام میگیرم، میبینم که اینها اغلب با عناصری از ظرافت و زیبایی در هم تنیدهاند؛ باور دارم که این صرفاً سبک و روش من است. معتقدم شاعران — منظورم کسانی نیست که صرفاً کلمات را کنار هم میچینند — موجوداتی متفاوتند؛ به این معنی که آنچه بیان میکنند، حتی زمانی که به شخصِ خودشان مربوط میشود، متعلق به همان انسان والایی است که در درون آنها زندگی میکند. گویا در جایی نشستهاند و زندگی، طبیعت و فضا را تجربه میکنند.
در مورد خودم، من بر اساس تجربیات شخصیم سخن میگویم و مینویسم. از ۱۸ سالگی، سفرهای زیادی داشتهام، در سراسر اروپا برای پژوهش، تنها با یک کولهپشتی، یک ساندویچ و کمی آب. در سالهای اخیر، در نیویورک زندگی میکردم و برای ارائه کتاب به ایالتهای مختلف سفر میکردم و سپس به شهر بازمیگشتم و اغلب در خانه نویسندگان و دانشگاهیان آمریکایی اقامت داشتم.
تجربیات چیزهایی هستند که از سر میگذرانیم — وقتی فرامیرسند نمیتوانیم از آنها اجتناب کنیم — و همه آنها ردپای خود را بر من به جا گذاشتهاند. برخی روشنترند و برخی کمتر؛ من تلاش کردهام، همانطور که مادربزرگم میگفت، در روزهای سخت «شجاع» بمانم و در لحظات شادی هرگز فروتنی خود را از دست ندهم.
در سالهای اخیر، به دلیل تعقیب و آزارهای بیرحمانه، گرسنگی مفرط را چشیدهام؛ روزگاری را گذراندم که حتی از ابتداییترین نیازها محروم بودم. به همین دلیل است که حتی اکنون وقتی بیرون میروم، با دقت لباس میپوشم، اما ممکن است مثلاً یک کفش کهنه و سوراخ شده به پا داشته باشم. این کفش به عنوان یک یادآوری است، یک گوهر، مدال شرف و مبارزه، متعلق به زنی، نویسندهای و دانشگاهیای که در قلب یک دموکراسی، در حال تحمل استبداد است. او تنها میماند، گسسته از همگان — تنها بر روی این زمین تاریک — و فریاد میزند: «خدای من، تو کجا هستی؟»
از جمله تجربیات گرانبهای من در کوردستان، دیدار تصادفی با اندیشمند وارسته، حکیم ملا صالح بود، زمانی که تنها ۱۱ سال داشتم؛ او کوردی مرا تصحیح میکرد و مرا راهنمایی مینمود. او در پی رویدادهای حلبچه به شهر ما آمده بود و به عنوان کارگر ساختمانی کار میکرد. هر روز بعد از مدرسه نزد او میرفتم. او بیوقفه برای اصلاح من تلاش میکرد و از او یاد گرفتم که چگونه متون شعری را تحلیل کنم و به تفکر عمیق و تعمق بپردازم.
از تجربیات روشنگر من در یونان، دیدار با زندهیاد نانوس والاوریتیس بود، شاعر و استاد دانشگاه کالیفرنیا که متخصص اسطورهشناسی تطبیقی بود. والاوریتیس، توصیههای ارزشمندی برای رساله دکترای من ارائه کرد و مرا به نوشتن به زبان یونانی ترغیب نمود؛ او از هر نظر مردی فوقالعاده بود. ما ۱۹ سال با هم همکاری کردیم. او مردی جهانی بود — دوستِ شخصیتهایی چون توماس میلر، آندره برتون و پابلو پیکاسو — در کنار همسر فوقالعاده آمریکاییاش، ماری ویلسون. من در سراسر اروپا دوستانی دارم، افرادی از دنیای فرهنگ و همچنین در نیویورک، شهری که عمیقاً در قلبم جای دارد و شش سال در آن زندگی کردم.
کوردستان ۲۴: نقش شعر را در انعکاس جامعه، بیان تجربیات زنان و حفظ هویت فرهنگی و ملی چگونه میبینید؟
هیوا پناهی: یکی از دستاوردهای ملموس شعر، توسعه و غنیسازی زبان است؛ شعر به عنوان ظرفی برای فلسفه و انسانشناسی ما عمل میکند. زنان ذاتاً فرهنگآفرین هستند، چرا که زبان را همراه با عشقی بیکران به فرزندانشان هدیه میدهند و اطمینان حاصل میکنند که آنها میتوانند در آینده زندگی کنند. از این حیث، زبان ما یک موجود زنده است.
بهویژه برای ما زنان — آنان که از هنر شعر بهرهمند شدهاند — زبان به نوعی فرزند دوم است. نقش ما صرفاً محافظت از آن نیست، بلکه غنیتر کردن آن است؛ زبان عشق بزرگ روح ماست و به هر کجا که برویم، زبانمان همراه ماست. من باور دارم و از طریق این تریبون پیشنهاد میکنم که دانشگاههای ما باید انتشارات اختصاصی خود را تأسیس کنند. آنها میتوانند هر ساله سفارش یک اثر جدید را به نویسندگان کورد بدهند و مسئولیت چاپ و تمامی تلاشهای لازم برای توسعه و پرورش زبانمان را بر عهده بگیرند.
کوردستان ۲۴: آیا معتقدید که شعر و گفتمان آکادمیک این مسئولیت را دارند که اندیشههای تثبیتشده را به چالش بکشند و تفکر انتقادی را تشویق کنند؟ شما در آثار خود چگونه به این مسئولیت میپردازید؟
هیوا پناهی: بله، بدون هیچ شکی. با این حال، همانطور که تاریخ به ما نشان میدهد، هر دستاورد جدیدی ناگزیر با مخالفانی روبرو خواهد شد، چهرههای تثبیتشدهای که احساس میکنند بخشی از «منیت» خود را از دست میدهند و رنجیده خاطر میشوند، چرا که خود را تنها مالکان عرصه فکری میدانند.
در یونان، این تمایل بهویژه پررنگ است؛ فرهنگ مردسالارانهای که در ساختارهای دوران عثمانی ریشه دارد. از آنجا که این سیستم مشابه نه تنها در یونان به مدت بیش از ۴۰۰ سال، بلکه در جاهایی مانند افغانستان و در دوره سلجوقیان نیز تحمیل شده بود، هر چیزی که از این هنجار انحراف داشت، غیرقابل قبول تلقی میشد. من به عنوان یک زن خارجی با یک دستاورد بزرگ، به یک هدف تبدیل شدم؛ با اینکه با دعوت یک شخصیت عالیرتبه به این کشور آمده بودم: زندهیاد مارگارت پاپاندرئو، بانوی اول سابق یونان، که با او در مرکز اقدام زنان برای صلح بر روی مسائل جنسیتی همکاری میکردم.
کوردستان ۲۴: با نگاه به آینده، فعالیتهای علمی و ادبی فعلی یا آتی شما چیست و چه پیامی برای نسل بعدی پژوهشگران و شاعران زن دارید؟
هیوا پناهی: من سه کتاب در مراحل مختلف انتشار دارم. در درجه اول، تمرکزم بر انتشار مجموعهای از سه کتاب شعرم است که در قالب یک جلد به زبان کوردی گردآوری شدهاند. همچنین مشغول کار بر روی یک تکنگاری (مونوگراف) در علوم اجتماعی و نیز کتاب خاطراتم هستم که سالهای تاریک تعقیب و آزارهایم (۲۰۱۱ تا ۲۰۲۵) را پوشش میدهد، آن دوران سیاه و اینکه چگونه از میان همه آنها عبور کردم؛ یقیناً به «لطف پروردگار».
میخواهم بگویم زندگیِ مبتنی بر نوشتن و نوآوری علمی آسان نیست؛ مسیر برای هیچکس با فرش قرمز پهن نشده است. شما باید راهی بسیار طولانی را طی کنید و درد و رنج بکشید، اما انسان هرگز نباید ایمان خود را از دست بدهد. حتی زمانی که هیچ نوری وجود ندارد، ما آن را خلق میکنیم. یک شاعر این قدرت را دارد که از نور سخن بگوید، نور تولید کند و مانند نور عمل کند. این هدیهای از جانب خداوند و از خودِ زندگی است، به همراه تمامی رازهایی که قادر متعال بر ما آشکار میسازد؛ نه برای منفعت شخصی، بلکه برای خیر همگانی.
بیایید به حس خیر همگانی و احساس مسئولیت تمسک جوییم و از زبان خود با عشقی مادرانه پاسداری کنیم. بیایید همچنان دردهایمان را با قدرت، وقار و عمق درونی متوازن سازیم، همانگونه که نیاکان ما هنگام پرورش «سوفیا» انجام میدادند. امیدوارم نسل بعدی فروتن و خلاق باقی بماند و در دام سطحینگری نیفتد؛ در هر زمینهای، امیدوارم به خود متکی باشند و با صداقت و عشق کار کنند. برای همه ما آرزوی بهروزی دارم. متشکرم.