ثبت مشاهده یک گربه‌سان کمیاب در طبیعت کوردستان
اربیل (کوردستان۲۴) – یک عکاس حیات‌وحش اهل منطقه برواری بالا، پس از مشاهده یک قلاده وشق در نزدیکی روستای بناوی، از شهروندان اقلیم کوردستان خواست از این گونه جانوری کمیاب محافظت کنند و از شکار یا آسیب رساندن به آن بپرهیزند. وی این حیوان را بخشی از میراث طبیعی مشترک مردم کوردستان دانست که حفاظت از آن مسئولیتی همگانی است.
احمد ادنی، عکاس حیات‌وحش، گفت که روز دوم نوامبر ۲۰۲۶، هنگام سفر به روستای بناوی برای عکاسی از طبیعت منطقه، به‌طور اتفاقی با این حیوان روبه‌رو شده است. سفری که با هدف ثبت مناظر طبیعی آغاز شده بود، در مسیری جنگلی به مواجهه‌ای غیرمنتظره با یکی از گونه‌های کمیاب حیات‌وحش تبدیل شد.
به گفته ادنی، زمانی که با خودروی شخصی در جاده اصلی حرکت می‌کرد، متوجه حضور وشق در مسیر شد. پس از توقف خودرو، حیوان از جاده عبور کرد و وارد منطقه جنگلی شد و برای مدتی کوتاه پشت یک صخره پنهان ماند.
این عکاس درباره لحظه مشاهده حیوان گفت: «تمام منطقه در آنجا پوشیده از جنگل است، اما خوشبختانه حیوان پشت یک صخره توقف کرد.»
ادنی افزود که بلافاصله دوربین خود را برداشت و تلاش کرد با عبور از جاده، به اندازه کافی به حیوان نزدیک شود تا بتواند از آن عکس بگیرد؛ زیرا به گفته او، فرصت مشاهده و عکاسی از چنین حیواناتی به‌ندرت پیش می‌آید.
با این حال، در اظهارات او مشخص نشده است که آیا در نهایت موفق به ثبت تصویری از این حیوان شده است یا خیر. ادنی این گونه را «وشق» معرفی کرد که در زبان عربی به آن «الوشق» گفته می‌شود. جنس علمی Lynx شامل چندین گونه است و در اظهارات این عکاس، گونه دقیق حیوان مشاهده‌شده مشخص نشده است.
درخواست عکاس حیات‌وحش برای جلوگیری از شکار وشق
ادنی گفت هدف اصلی‌اش از انتشار این تجربه، جلب توجه افکار عمومی به آسیب‌پذیری این حیوان و ضرورت حفاظت از آن است.
وی در پیامی به کوردستان۲۴ از شهروندان خواست از کشتن یا آسیب رساندن به این گونه جانوری خودداری کنند و گفت: «از طریق کوردستان۲۴ از شهروندان درخواست می‌کنم که بدانند زندگی این حیوان در معرض خطر است. امیدوارم مردم از کشتن آن خودداری کنند و برای حفاظت از آن تلاش کنند؛ زیرا این حیوان یک گنجینه ملی است و به همه مردم کوردستان تعلق دارد.»
این درخواست در شرایطی مطرح می‌شود که گروه‌های حفاظت از محیط‌زیست، پژوهشگران و داوطلبان محلی در اقلیم کوردستان تلاش می‌کنند گونه‌های جانوری و گیاهی موجود در کوهستان‌ها، جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی منطقه را شناسایی، ثبت و از آنها محافظت کنند.
ثبت بیش از دو هزار گونه جانوری و گیاهی در پروژه تنوع زیستی کوردستان
در همین راستا، مسرور بارزانی، نخست‌وزیر اقلیم کوردستان، روز ۲۰ اکتبر در مراسم آغاز رسمی «پروژه تنوع زیستی کوردستان» شرکت کرد؛ طرحی که از سوی ابتکار Climate.KRD وابسته به بنیاد کوردستان اجرا می‌شود. این بنیاد در سال ۲۰۲۴ به ابتکار آرین مسرور بارزانی تأسیس شده است.
هدف این پروژه، گردآوری اطلاعات و مستندات علمی درباره گونه‌های جانوری و گیاهی اقلیم کوردستان و ایجاد یک پایگاه داده عمومی برای دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی برگزارکنندگان، تاکنون ۲ هزار و ۲۵۲ گونه در ۱۹ منطقه مهم از نظر تنوع زیستی در استان‌های اربیل، دهوک، سلیمانیه و حلبچه شناسایی و ثبت شده‌اند.
این مجموعه شامل یک‌هزار و ۴۰۸ گونه گیاهی و ۸۴۴ گونه جانوری است. از میان گونه‌های جانوری ثبت‌شده، ۶۰ گونه پستاندار، ۳۱۰ گونه پرنده، ۶۳ گونه خزنده، ۴۸ گونه ماهی، ۹ گونه دوزیست و ۳۵۴ گونه پروانه شناسایی شده‌اند.
در این پروژه، هشت دانشمند، پژوهشگر میدانی و متخصص حیات‌وحش مشارکت دارند و اطلاعات علمی و تصاویر گردآوری‌شده در پایگاه اینترنتی biodiversity.krd منتشر می‌شود.
این پایگاه با هدف پشتیبانی از تحقیقات علمی، آموزش محیط‌زیستی و برنامه‌ریزی برای حفاظت از گونه‌ها ایجاد شده و امکان بررسی پراکندگی جغرافیایی گونه‌های مختلف در طول زمان را نیز فراهم می‌کند.
برگزارکنندگان همچنین از برنامه‌ریزی برای انتشار یک اثر علمی اختصاصی با عنوان «پستانداران اقلیم کوردستان» خبر داده‌اند که قرار است مکمل اطلاعات موجود در پایگاه داده دیجیتال باشد.
مشاهده وشق در نزدیکی بناوی نیز نمونه‌ای از اهمیت ثبت و مستندسازی حیات‌وحش منطقه است؛ هرچند گزارش شخصی احمد ادنی به‌تنهایی به معنای ثبت علمی و تأییدشده این مشاهده در پایگاه داده پروژه نیست.
تلاش داوطلبان برای بازگرداندن حیوانات به زیستگاه طبیعی
در کنار فعالیت‌های پژوهشی، ابتکارهای محلی و مردمی نیز در سال‌های اخیر بر ضرورت حفاظت از حیوانات وحشی و بازگرداندن آنها به زیستگاه‌های طبیعی تأکید داشته‌اند.
در ماه سپتامبر، گروهی از جوانان داوطلب با هزینه شخصی خود حدود ۴۰۰ پرنده وحشی را در کوهستان مقلب آزاد کردند. این اقدام در شرایطی انجام شد که آتش‌سوزی‌های مکرر به زیستگاه‌های طبیعی این منطقه آسیب رسانده بود. داوطلبان در آن زمان از شکارچیان و بازدیدکنندگان خواستند پس از رهاسازی پرندگان، از شکار و آسیب رساندن به آنها خودداری کنند.
همچنین گروه دیگری از جوانان، دو قطعه کبک را در نزدیکی روستای دورِه در منطقه بارزان به طبیعت بازگرداندند. این پرنده که در میان مردم کورد به نام «کَو» شناخته می‌شود، علاوه بر جایگاه خود در زیست‌بوم کوهستانی، در سنت‌ها و فرهنگ کوردی نیز از اهمیت برخوردار است.
کردستان۲۴ پیش‌تر نیز درباره پیشینه طولانی حفاظت از حیات‌وحش در منطقه بارزان گزارش داده بود؛ منطقه‌ای که به گفته فعالان محیط‌زیست محلی، نسل‌های مختلف ساکنان آن با پیروی از قواعد و سنت‌های اجتماعی، از تخریب جنگل‌ها و شکار حیوانات جلوگیری کرده‌اند.
این تجربه‌ها نشان می‌دهد که حفاظت از محیط‌زیست در برخی مناطق کوردستان، علاوه بر اقدامات رسمی و علمی، با مسئولیت‌پذیری اجتماعی و مشارکت جوامع محلی نیز پیوند خورده است.
تخریب زیستگاه‌ها و شکار غیرمجاز؛ تهدیدهای جدی حیات‌وحش کوردستان
با وجود این تلاش‌ها، حیات‌وحش اقلیم کوردستان همچنان با تهدیدهای متعددی روبه‌رو است.
سولین سعدی، رئیس اداره محیط طبیعی در هیئت حفاظت و بهبود محیط‌زیست دولت اقلیم کوردستان، پیش‌تر درباره پیامدهای تخریب زیستگاه‌های طبیعی هشدار داده و افزایش دما، خشکسالی، آتش‌سوزی جنگل‌ها و درگیری‌های مسلحانه را از عوامل آسیب‌رسان به محیط‌زیست منطقه برشمرده است.
وی همچنین بر پیامدهای شکار غیرمجاز و تجارت غیرقانونی حیات‌وحش تأکید کرده و هشدار داده است که متخلفان در این زمینه ممکن است با پیگرد قانونی مواجه شوند.
گونه‌های شکارچی، از جمله گربه‌سانان وحشی و دیگر پستانداران بومی کوردستان، بخشی از چرخه طبیعی اکوسیستم منطقه محسوب می‌شوند و حفاظت از آنها برای حفظ تعادل زیست‌محیطی اهمیت دارد. این امر تنها با ثبت و شناسایی گونه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه مستلزم مقابله با شکار غیرمجاز و حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی آنهاست.
برای احمد ادنی، مواجهه با وشق در نزدیکی روستای بناوی فرصتی کوتاه برای مشاهده حیوانی بود که به‌ندرت امکان نزدیک شدن به آن فراهم می‌شود؛ اما پیام اصلی او فراتر از ثبت یک تصویر کمیاب است: حفاظت از طبیعت کوردستان باید به‌گونه‌ای باشد که نسل‌های بعدی نیز بتوانند این حیوانات را در زیستگاه طبیعی خود، زنده و در امنیت مشاهده کنند.
ب.ن