موسیقیدان کورد از راز نیِ شکسته میگوید
اربیل (کوردستان۲۴) - سفین عبدالرزاق، موسیقیدان کورد، در روایتی هنری از چگونگی پیدایش احتمالی سازهای بادی، از صدایی سخن میگوید که شاید نخستین جرقههای کنجکاوی موسیقایی انسان را رقم زده باشد؛ صدای باد که از میان یک نیِ شکسته عبور میکند و نوایی سوتمانند پدید میآورد.
به گفته سفین عبدالرزاق داستان پیدایش سازهای بادی ممکن است از جایی بسیار ساده در دل طبیعت آغاز شده باشد؛ نه در کارگاه یک سازنده ساز و نه با نواختن آگاهانه یک موسیقیدان، بلکه با وزش باد در میان نیزارها و تولید صدایی غیرمنتظره از یک نیِ آسیبدیده.
او در تشریح این روایت میگوید که در گذشته، وزش بادهای شدید در میان درختان و نیزارها، گاه موجب تولید صداهایی سوتمانند از نیهای شکسته میشد. این صداهای ناشناخته، توجه انسانهای نخستین را جلب میکرد و حس کنجکاوی آنان را برای کشف منشأ آنها برمیانگیخت.
عبدالرزاق میگوید: «نخستین باری که انسانهای اولیه صدای چیزی ناآشنا را شنیدند، این صدا از نیهایی میآمد که بر اثر وزش باد شکسته بودند. با عبور هوا از میان آنها، صدایی پدیدار میشد.»
این روایت، بیش از آنکه بازسازی تاریخی و مستندی از نخستین ساز موسیقی باشد، تصویری هنری از پیوند میان طبیعت، حس شنیداری و خلاقیت انسان ارائه میدهد؛ لحظهای که یک صدای اتفاقی به موضوعی برای کشف و تجربه تبدیل میشود.
از نگاه این موسیقیدان کورد، نقطه عطف ماجرا زمانی است که انسان درمییابد میتواند صدای تولیدشده بهوسیله باد را بهصورت ارادی بازتولید کند. به این ترتیب، نی از یک شیء طبیعی که در اثر وزش باد صدا ایجاد میکند، به ابزاری برای تولید آگاهانه موسیقی تبدیل میشود.
او توضیح میدهد که انسانهای نخستین پس از شناسایی منشأ صدا، نی را برمیداشتند و در آن میدمیدند تا همان صدا را دوباره تولید کنند. تکرار این تجربه به آنان نشان میداد که برای ایجاد آن نوا، دیگر نیازی به وزش باد نیست و دمیدن انسان نیز میتواند همان نتیجه را به همراه داشته باشد.
در واقع، اهمیت این روایت در گذار از شنیدن یک صدای طبیعی به شناخت سازوکار تولید آن و تلاش برای کنترل و تکرارش نهفته است؛ فرایندی که میتوان آن را یکی از جلوههای اولیه خلاقیت موسیقایی انسان دانست.

از نیِ طبیعی تا تکامل ساز کلارینت
عبدالرزاق در ادامه روایت خود، از منشأ احتمالی سازهای بادی به تحول ساختاری و فنی ساز کلارینت میپردازد؛ تحولی که به گفته او، با افزودن امکان اجرای یک نت جدید همراه بوده است.
او میگوید نخستین نتی که به کلارینت افزوده شد، نت «دو دیز» (C-sharp) بود. به توضیح وی، برای ایجاد این امکان صوتی، قطعهای چوبی در کنار یکی از سوراخهای صوتی ساز قرار گرفت که با فشردن آن، نوازنده میتوانست نت جدیدی را اجرا کند. او همچنین اشاره میکند که پیش از این تغییر، انگشت پنجم به این شیوه در نوازندگی مورد استفاده قرار نمیگرفت.
این بخش از توضیحات عبدالرزاق، اهمیت طراحی و ساختار فیزیکی سازها را در تکامل موسیقی برجسته میکند؛ چراکه حتی تغییر کوچکی در اجزای یک ساز میتواند دامنه نتهای قابل اجرا و شیوه تعامل نوازنده با آن را گسترش دهد.
اگرچه در این روایت به زمان دقیق این تغییر یا سازنده آن اشارهای نشده است، اما موضوع مطرحشده فرصتی برای توجه به نقش نوآوریهای فنی در تاریخ تحول سازهای موسیقی فراهم میکند.
هنر؛ تبدیل صدای تصادفی طبیعت به نوایی آگاهانه
در دو بخش روایت سفین عبدالرزاق، یک مفهوم مشترک دیده میشود: موسیقی از گوش سپردن به محیط پیرامون آغاز میشود و با شناخت، تجربه و خلاقیت انسان به هنری آگاهانه تبدیل میگردد.
از صدای باد در میان یک نیِ شکسته تا فشردن قطعهای چوبی برای دستیابی به نتی تازه در کلارینت، هر دو نمونه نشان میدهند که چگونه مشاهده پدیدههای صوتی و تلاش برای کنترل آنها میتواند به تحول ابزارهای موسیقی منجر شود.
اهمیت هنری این روایت در یادآوری رابطه عمیق میان طبیعت و موسیقی است؛ رابطهای که در آن یک صدای ساده و اتفاقی میتواند الهامبخش آفرینش هنری شود. به روایت این موسیقیدان کورد، راز موسیقی شاید در توانایی انسان برای شنیدن صداهایی نهفته باشد که دیگران بهسادگی از کنارشان میگذرند؛ شنیدن، شناختن و در نهایت تبدیل آنها به نوایی که انسان خود خالق و اجراکننده آن است.
ب.ن