آغاز مرمت مدرسه تاریخی قُبَّهان با حمایت فرانسه
اربیل (کوردستان۲۴) - مدرسه تاریخی قُبَّهان در محدوده شهرستان آمیدی، طی چندین قرن یکی از بزرگترین مراکز علمی و آموزشی کوردستان بوده و نقش مهمی در پرورش دانشمندان و عالمان از هر چهار بخش کوردستان ایفا کرده است. اکنون در چارچوب طرحی با حمایت فرانسه، اقدامات حفاظتی و مرمت این بنای تاریخی در حال اجراست.
بیکَس بریفکانی، مدیر آثار باستانی و میراث فرهنگی دهوک، امروز جمعه 20 نوامبر، در گفتوگو با وبسایت کوردستان۲۴ درباره تلاشها برای مرمت مدرسه قُبَّهان و دیگر آثار تاریخی منطقه اظهار داشت که چند ماه است عملیات مرمت شش اثر تاریخی در محدوده شهرستان آمیدی آغاز شده که مدرسه قُبَّهان یکی از آنهاست.
به گفته وی، این پروژه بر اساس برنامهای یکساله و با همکاری سازمان «اکسپرتیز فرانس» (Expertise France) و حمایت مالی بنیاد «الیف» (ALIPH Foundation) و کنسولگری فرانسه در اقلیم کوردستان اجرا میشود.
بریفکانی توضیح داد که عملیات مرمت تاکنون ادامه داشته، اما به دلیل شرایط جوی بهطور موقت متوقف شده است. انتظار میرود این فعالیتها در ماه مارس یا آوریل سال آینده از سر گرفته شوند و به پایان برسند.
وی درباره شیوه مرمت این بنا گفت:«برنامه ما به این معنا نیست که ساختمان را بهطور کامل مانند یک بنای جدید از نو بسازیم؛ زیرا بر اساس استانداردهای بینالمللی مورد نظر کارشناسان فرانسوی، در این مرحله باید اصالت و شکل تاریخی بنا حفظ شود. به همین دلیل، برخی بخشها نگهداری میشوند، قسمتهایی برای جلوگیری از فروریختن تثبیت و تقویت خواهند شد و بخشهای دیگری نیز مورد مرمت قرار میگیرند.»
پیشینه ساخت مدرسه و راز نامگذاری آن به قُبَّهان
درباره پیشینه تاریخی این مرکز علمی، هیرش کمال ریکانی، نویسنده و پژوهشگر شناختهشده منطقه بادینان، در گفتوگو با کوردستان۲۴ اظهار داشت که مدرسه قُبَّهان در شمالغربی قلعه آمیدی، در دره «شَقلفات»، در کنار رودخانه آمیدی و نزدیک روستای قدیمی «روباری» قرار دارد.
به گفته این پژوهشگر، بر اساس منابع معتبر تاریخی و شماری از نسخههای خطی قدیمی، این مدرسه در دوران سلطان حسین ولی (۱۵۳۳ تا ۱۵۷۳ میلادی) ساخته، بازسازی و توسعه یافته است.
ریکانی برای اثبات این موضوع به چندین سند تاریخی استناد میکند؛ از جمله دو نسخه خطی از قدیمیترین دستنوشتههای کتابخانه مفتیان آکری که تاریخ نگارش آنها به سالهای ۱۴۶۹ و ۱۴۷۱ میلادی بازمیگردد. این دو نسخه متعلق به دوره سلطان حسن، پدر سلطان حسین ولی (۱۴۶۵ تا ۱۵۳۳ میلادی)، هستند؛ با این حال، در هیچیک از آنها نامی از مدرسه قُبَّهان برده نشده است.
به اعتقاد این پژوهشگر، نبود اشاره به این مدرسه در اسناد مذکور نشان میدهد که بنای آن تا پایان قرن پانزدهم میلادی ساخته نشده بود و احداث آن به دوره سلطان حسین ولی بازمیگردد؛ دورهای که در کتاب تاریخی «شرفنامه» نیز به دلیل توجه سلطان به علم، مدارس و مساجد، از آن بهعنوان دورهای درخشان یاد شده است.
ریکانی همچنین توضیح داد که بیشتر نسخههای خطی و اسناد وقفی مدرسه قبهان دارای مهر سلطان حسین ولی هستند. افزون بر این، در نسخههای خطی قدیمی، نام این مرکز آموزشی با دو عنوان «الحسینیه» و «السلطانیه» ثبت شده است که هر دو از نام سلطان حسین ولی گرفته شدهاند.
یکی دیگر از اسناد مهم، قدیمیترین نسخه خطی موجود از این مدرسه است که تاریخ آن به سال ۱۵۴۲ میلادی بازمیگردد و توسط دانشمندی به نام محمد بن محمود برواری، از منطقه بوختی ـ بوتانی، نوشته شده است.
در این نسخه بهصراحت آمده است که نویسنده آن را در «مدرسه سلطانیه در روستای قُبَّهان» به پایان رسانده است. این سند نشان میدهد که مدرسه در ابتدا به نام بنیانگذار آن شناخته میشد و بعدها نام قُبَّهان را از روستایی که در آن ساخته شده بود، گرفت.

مدرسه قُبَّهان؛ کانون پرورش دانشمندان از هر چهار بخش کوردستان
مدرسه قُبَّهان از قرن شانزدهم میلادی تا سال ۱۹۶۱ نقش مهمی در پرورش دهها دانشمند، شاعر، نویسنده و حقوقدان ایفا کرد و به مرکزی علمی تبدیل شد که عالمان و اندیشمندان هر چهار بخش کوردستان را به یکدیگر پیوند میداد.
هیرش کمال ریکانی به شماری از چهرههای برجسته علمی این مدرسه اشاره کرد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
ملا محمود بهوسی/مزوری ژوری (درگذشته ۱۶۸۹ میلادی): از چهرههای پیشگام و برجسته مدرسه قُبَّهان به شمار میرود.
ملا خلیل سیرتی (۱۷۵۰ تا ۱۸۴۳ میلادی): دانشمند و شاعر شمال کوردستان که در سال ۱۷۷۸ میلادی نسخهای خطی را در مدرسه قُبَّهان نگاشته است.
ملا عبدالله ریکانی مامیسی (درگذشته ۱۷۹۵ میلادی): مفتی زاخو که چندین نسخه خطی به زبانهای عربی، فارسی، ترکی و کوردی در مدرسه قُبَّهان نوشته است.
ملا یحیی مزوری (درگذشته ۱۸۳۹ میلادی): از بزرگترین دانشمندان بادینان و مفتی در سطح عراق که اجازه علمی خود را نزد ملا محمود بادینی (درگذشته ۱۷۸۷ میلادی) دریافت کرده است.
از سوی دیگر، ملا رسول سورچی که در سال ۱۶۶۷ میلادی در شهر سقز در شرق کوردستان به تدریس اشتغال داشت، به درخواست یکی از امرای آمیدی به این منطقه آمد و مسئولیت مدیریت و مقام مفتی مدرسه قُبَّهان را برعهده گرفت.
این مدرسه همچنین به یکی از مراکز رشد فعالیتهای ترجمه و ادبیات کوردی تبدیل شده بود. از جمله آثار مرتبط با آن میتوان به نسخه خطی اثر نجومی «روزنامه الجدید» اشاره کرد که در سال ۱۷۷۸ میلادی توسط علامه، فرزند ملا محمود بهوسی، به زبان ترکی نوشته و سپس به فارسی ترجمه شد. ملا عبدالله ریکانی نیز نسخهای از ترجمه فارسی آن را استنساخ کرد.
علاوه بر این، در مدرسه قُبَّهان یک فرهنگ لغت چهارزبانه شامل زبانهای کوردی، عربی، ترکی و فارسی نیز تدوین شده بود.
قُبَّهان از نگاه جهانگرد عثمانی، اولیا چلبی
اولیا چلبی (۱۶۱۱ تا ۱۶۸۴ میلادی)، جهانگرد مشهور عثمانی، که در سال ۱۶۵۶ میلادی به آمیدی سفر کرده بود، در کتاب معروف خود «سیاحتنامه» با شگفتی و تحسین از مدرسه قُبَّهان یاد کرده است.
وی در توصیف این مدرسه نوشته است: «این مدرسه در زیر قلعه و در میان باغها و بوستانها قرار دارد و آنقدر بزرگ است که گویی یک قلعه است. بر فراز سقف آن ۱۶ گنبد مستحکم وجود دارد و ساختمان از ۶۰ حجره تشکیل شده است. در حیاط آن حوض، جویبارها و فوارههای آب قرار دارند و در امتداد خیابان کنار مدرسه نیز گلکاری شده است.»
چلبی در ادامه ثبت کرده است که در فصلهای زمستان و تابستان، بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ دانشجو در این مدرسه به تحصیل اشتغال داشتند و طیف گستردهای از علوم، از فلسفه ارسطویی گرفته تا علوم طبیعی، در آن تدریس میشد.
به نوشته وی، درآمد حاصل از باغها، مغازهها، یک آسیاب آبی و مالیات جزیه ۵۰ روستا برای تأمین هزینههای مدرسه اختصاص یافته بود. همچنین شیخالاسلام امارت آمیدی ریاست استادان این مرکز را برعهده داشت و روزانه دو وعده غذا در مهمانخانه مدرسه به دانشجویان و افراد مستحق ارائه میشد.
اولیا چلبی همچنین اشاره کرده است که اگرچه بنیانگذار مدرسه سلطان حسین بوده و این مرکز به دلیل نزدیکی به پل مجاور با نام «مدرسه قُبَّهان» شناخته میشده، اما کوردها بیشتر آن را «مدرسه قوبا» مینامیدند.
وی در توصیف جایگاه علمی این مرکز مینویسد: «۱۱ سال در سرزمین کوردستان سفر کردم، اما هیچ مدرسهای مانند این مدرسه ندیدم.»
مدرسه تاریخی قُبَّهان تا سال ۱۹۶۱ میلادی به فعالیت آموزشی خود در زمینه پرورش عالمان و دانشمندان ادامه داد. آخرین مدرس این مرکز نیز ملا محمد شُکری مفتی بود.
ب.ن