Hozan Dîno: Dinya ne biçûk e, Kurdistan mezin e

Navenda Nûçeyan (K24) – Hunermendê navdar Hozan Dîno ku beşdarî ahenga cemawerî ya Festîvala Şel û Şepik a Zaxoyê bû, di hevdîtinekê ligel Kurdistan24ê de, behsa serdana xwe ya ji bo Herêma Kurdistanê, hevdîtina xwe ya bi Serok Mesûd Barzanî re û gelek mijarên din kir.

Hozan Dîno di hevpeyvîneke taybet ligel pêşkêşkarê Kurdistan24ê Jivan Abid de diyar kir ku hatina wî ya Herêma Kurdistanê, ji serdaneke ji rêzê bêtir, vegera malê ya bi hestiyar bû bo ser axeke ku mezinahiya wê taybetmendiya wê ya herî sereke ye.

Dîno, li dijî wê gotina ku di nav çandan de belav bûye û dibêje "dinya biçûk e", bi awayekî helbestî rastkirineke yekser kir. Wî destnîşan kir ku berevajî vê gotinê, Kurdistan bi awayekî balkêş mezin e. Di vê derbarê de bal kişand ser sînorên dîrokî yên ku heta sînorê Gurcistanê û kûrahiya Tirkiyeyê dirêj dibin.

Li pişt navnasê (navê hunerî) ku îro di nava hunera Kurdî de bûye sembol, dîrokeke aloz a polîtîkayên asîmîlasyonê yên dewletê û vegerandina nasnameya kesane heye.

Dîno eşkere kir ku navê wî yê fermî hê jî "Yusuf Şahin" e; navekî ku çîroka çend nifşan di bin de veşartî ye.

Malbata wî ku bi eslê xwe ji Erdexanê ye, berê paşnavê wan ê Tirkî "Deli" (bi wateya Dîn/Dîwane) bû. Wî bi bîr anî ku dema Komara Tirkiyeyê ya nûavabûyî qanûna paşnavan ferz kir, ev paşnavê "Deli" bi awayekî fermî li malbata wan hatibû birîn.

Ji ber ku ev paşnav gelek caran ji bo tinazkirinê dihat bikaranîn, bavê Dîno di salên 1980yî de biryar da ku qeydên fermî biguherîne û paşnavê "Şahin" hilda.

Lê belê, dema ku Dîno di sala 1991ê de dest bi kariyera xwe ya muzîkê ya profesyonel kir, li pey navekî hunerî bû ku di bîra mirovan de bimîne û bandorekê ava bike. Wî biryar da ku li rabirdûya xwe binêre û paşnavê malbata xwe yê berê wergerîne zimanê xwe yê dayikê; bi vî rengî navê "Dîno" ji dayik bû.

Dîno ji Kurdistan24ê re wiha got: "Min biryar da ku navekî balkêş ê ku neyê jibîrkirin ji xwe re bibînim. Min fikirî ku ya herî baş ew e ku ez paşnavê xwe yê Tirkî 'Deli' wergerînim Kurdî."

Hunermend mikur hat ku di destpêkê de hinekî nîgeran bû; ditirsiya ku hilgirtina navekî bi wateya "dîn" di nav civakê de wekî barekî giran an jî kêmasiyekê were dîtin. Lê belê, bi hembêzkirina gel û qebûlkirina hunera wî, ev rîsk veguherî nîşaneke şanaziyê.

Wî got: "Min fikirî ku dibe ku bibe bar. Lê bi piştgirî û qebûlkirina hunerî ya gelê me, ew rîsk bi ser ket. Êdî ne barek e; niha her kes bi hêsanî û dilrehetî navê 'Dîno' bikar tîne." Îro ev nav wiha di nasnameya wî ya rojane de cih girtiye ku hunermend dibêje wî navê xwe yê jidayikbûnê hema hema ji bîr kiriye. 

Bêdewletbûn û Hunera Siyasî

Ji bo Dîno, mijarên wekî sirgûn, windabûn û hesretê ku mohra xwe li hemû berhemên wî xistine, ne tenê tercîhên hunerî ne; ew encamên neçar ên tiştekî ne ku ew jê re dibêje "sendroma bêdewletbûnê".

Wî ev rewş wiha şirove kir: "Kurd di nav sendromeke taybet de dijîn; sendroma bêdewletbûnê. Her Kurdek, mixabin û ez dibêjim sed carî mixabin, li her parçeyî di bin cureyekî zext û çewsandine de ye."

Dîno dibîne ku ji ber gelê Kurd li ser axa xwe ya dabeşkirî hîn jî rûbirûyî zextên sîstematîk tê, daxwazên kesane neçar dimînin ku di dilê mirov de veguherin êşeke komalî.

Her çiqas ew qedrê hunermendên ku stranên şahî û kêfxweşiyê dibêjin bigire jî, Dîno hunerê di bingeh de wekî "nûnerê civakî û zimanî" dibîne. Wî got: "Ez hunerê wekî zimanekî, wekî zimanzanê civakî dibînim."

Ev hesta berpirsyariya neteweyî, wî dike parêzvanê bîra kolektîf a gelê wî. Ji ber vê binpêla siyasî, guhdar gelek caran li şûna ku wekî hunermendekî şahî û kêfê lê binerin, wekî "kesayetekî neteweyî" lê dinêrin.

Dîno vî tixûbê di navbera huner û siyasetê de qebûl dike û dibêje: "Heger min saz nehilgirta û stran negotana, guman tune ye ku şert û mercan ez ê rasterast ber bi siyaseta fermî ve dehf bama, da ku ez xwe biparêzim."

Li gorî nêrîna wî, hunera Kurdî mecbûr e ku bi rastiyên siyasî re mijûl bibe, ji ber ku mafên herî bingehîn ên vî gelî hê jî nehatine mîsogerkirin. Wî destnîşan kir ku heger şert û mercên dîrokî cuda bûn û dewleteke serbixwe hebûya, wî ê bi dilxweşî hunera xwe tenê ji bo melodiyên romantîk û stranên şahiyan terxan bikira.

Lê belê, stranên wî daxwazên kûrtir di nav xwe de dihewînin. Ew zelal dike ku gava gotinên stranên wî di xuyabûnê de behsa evînê bikin jî, binmetna wan her tim vedigere ser Kurdistanê. Di felsefeya wî de, îfadeyên evînê wekî metaforekê ne; ew ji yara xwe re dibêje ku ew jê hez dike "wekî ku ew ji welatê xwe hez dike".

Berhemên Jiyanekê di Melodiyan de

Arşîva Dîno ji 140î zêdetir stranên profesyonel pêk tê. Stranên wekî "Oy Yarê", "Ez Zarokek Bê Nav im" û "Kobanê" di çanda muzîka Kurdî de bûne stûnên sereke. Dîno balê dikişîne ser strana xwe ya bi navê "Jiyana Dengkir" û giraniya helbestî ya li ser mirinê.

Dema ku pirs jê hat kirin ka ji nav berhemên wî yên kêm-naskirî kîjan li ba wî taybet e, Dîno bal kişand ser strana "Jiyana Deng kir".

Wî hin rêzên stranê yên ku behsa "qedera deng dide jiyanê", "gihîştina bi yara xwe re bi destek kulîlkên ji çiyayên Zagrosê" dixwendin, bi bîr xistin û bal kişand ser giraniya helbestî ya stranê. Bi taybetî jî amaje bi wê beşa stranê kir ku dibêje: "Mirin ji bo tiştekî poşman nabe û ne dost ne jî evîndaran nas nake."

Dîno bi taybetî behsa hunermendê nemir Ahmed Kaya kir, ku mirina wî ya di sirgûnê de û di demeke zû de dilê wî gelekî êşandiye. Dîno, Kaya wekî "hêzeke mezin" pênase kir ku bandoreke veguherîner li ser hişmendiya civakî û siyasî ya Kurdên Bakur kiriye. Wî destnîşan kir ku ji ber Kaya hîn pir ciwan bû, pejirandina mirina wî ya ji nişka ve gelekî zehmet bû.

Guherîna Nifşan û Girêdanên Ziman

Dîno rêzê li hunermendên hevdemên xwe yên mîna Seyda Perînçek û Ferhad Merde û klasikên wekî Tehsin Taha û Heme Ceza digire. Ew di wê baweriyê de ye ku her sedsal ruhê xwe diafirîne. Dema ku sedsala 20an behsa evînên gundewarî dikir, sedsala 21an zimanê romantîzmê guhertiye.

Dîno diyar kir ku ew biryardar e stranekê bi zaravayê Soranî tomar bike. Wî eşkere kir ku ew niha li helbesteke Soranî ya orjînal digere ku heta niha nehatibe gotin, da ku bi rengekî guncav bikeve nav çandê.

Her wiha, hunermend da zanîn ku ew heyranê mîras û kevneşopiyên taybet ên çanda Hewramanî ye, ku ev yek nêrîna wî ya berfireh a li ser yekitiya çanda Kurdî nîşan dide.

Şaristaniya Hundirîn a Zaxoyê

Serdana Zaxoyê li ser Dîno bandoreke mezin hiştiye. Ew dibêje ku nûjenbûn û paqijiya bajêr ne bi zorê, lê bi şaristaniyeke organîk a hundirîn çêbûye. 

Herwiha  behsa serafên Kurdistanê kir ku pereyên xwe li ser maseyan li derve dihêlin û diçin nimêjê: "Heger li Ewropayê sentekî tenê bê xwedî bimîne, dê winda bibe, lê li vir ev exlaqekî mîratmayî ye." Dîno bi bîr dixe ku ev civak 8-9 hezar sal e li ser vê axê dijî.

Di dawiyê de, Dîno bang li ciwanên Kurd kir ku divê vê hêza şaristaniya xwe ya hundirîn bibînin û jê bawer bikin. Wî bi bîr xist ku civaka wan 8-9 hezar sal in li ser vê axê, di derguşa Mezopotamyayê de dijî û xwedî kokeke wusa kûr e.

Hevdîtina bi Serok Barzanî re

Yek ji xalên herî girîng ên geşta dîrokî ya Dîno, hevdîtina wî ya bi Serok Mesûd Barzanî re bû. Hunermend vê hevdîtinê wekî bûyereke "gelekî girîng û dîrokî" pênase dike.

Dîno ev fersend dît ku daxwaz û hêviyên gelê Kurd bigihîne Serok Barzanî û di derbarê qedera doza Kurd a li her çar parçeyan de pirs ji rêberê siyasî kir.

Li gorî gotina hunermend, Serok Barzanî di derbarê yekitiya navxweyî de peyameke zelal û bingehîn da û got:

"Kêşeya me ne bi neteweyên din re ye; divê em nebin dijminê hev. Beriya ku em li dijî derve şer bikin, divê em di nav xwe de yek bin."

Serok Barzanî tekez kir ku divê gelê Kurd di nav xwe de hevsoziyê ava bike û hevdu fêm bike; li şûna ku dijminatiyê bixin navbera hev, divê bala xwe bidin ser xalên xwe yên erênî û hevbeş.

Dîno ku ji vê nêrînê gelekî bandor bûye, diyar dike ku peywira hunermendan e ku wekî "pirên mîmariyê" tevbigerin, da ku valahiyên erdnîgarî, siyasî û derûnî yên di navbera civakên Kurd de kêm bikin.

Hunermend serbilindiya xwe tîne ziman ku îro parçeyekî Kurdistanê azad e û ev yek hesreta dîrokî ya Kurdên li her derê hinekî kêm dike. Lê ew destnîşan dike ku peywira herî lezgîn, parastina van destkeftiyan û hewldana ji bo pêşketinên hîn mezintir e.

Dîno di dawiya axaftina xwe de bangeke ji dil li nifşê nû kir û daxwaz ji ciwanên Kurdistanê kir ku ji welatê xwe hez bikin û wî biparêzin.

Herwiha wî welat şiband "dayikê" û hişyarî da ku kesê bê welat wekî "sêwî" e. Dîno got ku berpirsyariya herî mezin a li ser milê ciwanan ew e ku qedrê vê axê bigirin û wê biparêzin, ji ber ku ev der "perçeyek ji bihuştê ye."