وشکەساڵی ژیان و میراتێکی هەزاران ساڵەی زۆنگاوەکانی عێراق دەخاتە مەترسی

وشکەساڵی درێژخایەن و گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا بوونەتە هۆی وشکبوونی بەشێکی زۆری ئەو زۆنگاوانەی کە ڕۆژگارێک بە "بەهەشتی عێراق" ناسرابوون و ئێستا ژیان و کەلتووری دانیشتووانەکەی خستووەتە مەترسییەوە.

واسیق عەباس، گەنجێکی تەمەن 27 ساڵان، یەکێکە لەو بەخێوکەرانەی گامێشی ئاوی کە پیشەی باوباپیرانی لە زۆنگاوەکانی چیبایش درێژە پێدەدات. ئەو بە نیگەرانییەوە باس لە وشکبوونی زۆنگاوەکان دەکات و دەڵێت: "ئاو نەماوە، زۆنگاوەکان وشکبوون." ئاماژە بەوە دەکات، پێشتر وشکەساڵی بۆ ماوەیەکی کورت بووە، بەڵام ئێستا ماوەی پێنج ساڵە بێ ئاوی ناوچەکەی گرتووەتەوە.

ئەو زۆنگاوانە کە بەهۆی ژینگە و کەلتوورە دەوڵەمەندەکەیەوە وەک میراتی جیهانی یونسکۆ ناسێنراون، ئێستا زۆربەیان بوونەتە زەوی وشک. ئەمساڵ بە یەکێک لە وشکترین ساڵەکانی عێراق لە ساڵی 1933ەوە دادەنرێت و پلەکانی گەرما لە هاویندا 50 پلەی سەدی تێپەڕاندووە.

دەیان هەزار کەس لە دانیشتووانی زۆنگاوەکان، کە بژێوی ژیانیان لەسەر بەخێوکردنی گامێش، ڕاوەماسی و کشتوکاڵە، ئێستا لە دۆخێکی ناهەمواردا دەژین. لە هەندێک ناوچە کە کەمێک ئاو ماوە، تێیدا دەسەڵاتداران هەستاون بە قووڵکردنەوەی ڕێڕەوە ئاوییەکان بۆ دابینکردنی لەوەڕگە بۆ گامێشەکان. ئەمەش وایکردووە عەباس و بەخێوکەرانی دیکە ئاژەڵەکانیان ببەنە ئەو ناوچانە.

بەڵام مەترسییەکان تەنها وشکەساڵی نییە. ئاوی پیس و سوێر بووەتە هۆی ژەهراویبوون و لەناوچوونی ئاژەڵەکان. عەباس یەکێک لە گامێشەکانی بەم هۆیەوە لەدەستداوە، هەروەک چۆن ساڵی ڕابردوو حەوت گامێشی دیکەی لەناوچوون.

شارەزایان هۆکاری سەرەکی ئەم قەیرانە بۆ گۆڕانی کەشوهەوا دەگەڕێننەوە، کە بووەتە هۆی کەمبوونەوەی بارانبارین و بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما. لەلایەکی دیکەوە، ئەو بەنداوانەی لەلایەن تورکیا و ئێرانەوە لەسەر سەرچاوەی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات دروستکراون، بوونەتە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاوی ئاوی گەیشتوو بە عێراق و زۆنگاوەکان.

جاسم ئەسەدی، بەڕێوەبەری ڕێکخراوی سروشتی عێراق، باس لە "دابەشکردنی نادادپەروەرانەی ئاو" لەناوخۆی عێراقدا دەکات و ڕەخنە لە شێوازی بەکارهێنانی ئاو لە کەرتی کشتوکاڵدا دەگرێت.

دوای ئەوەی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵانی نەوەدەکاندا بە مەبەستی سیاسی زۆنگاوەکان وشک کرد، لە دوو دەیەی ڕابردوودا هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەیان دەستیپێکرد. بەڵام ئەمڕۆ، بەهۆی قەیرانی ئاوەوە، ڕووبەری ناوچە ژێرئاوکەوتووەکان لە 5600 کیلۆمەتر چوارگۆشەوە بۆ کەمتر لە 800 کیلۆمەتر چوارگۆشە کەمیکردووە.

ئەم دۆخە نەک تەنها بووەتە هۆی کۆچی بەکۆمەڵی دانیشتووانەکەی، بەڵکو هەڕەشە لەسەر کەلتوورێکی دێرینیش دروست دەکات کە ڕەگ و ڕیشەکەی بۆ شارستانیەتە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا وەک سۆمەرییەکان دەگەڕێتەوە.

هاوکات، جۆراوجۆری بایۆلۆجی ناوچەکەش ڕووبەڕووی کارەساتێکی ڕاستەقینە بووەتەوە. بە گوتەی ویسام ئەسەدی، پزیشکێکی ڤێتێرنەری، ژمارەی جۆرەکانی ماسی لە 48 جۆرەوە بووەتە 4 جۆر و ژمارەی باڵندە کێوییەکانیش لە 142 جۆرەوە بۆ 22 جۆر دابەزیوە. ئەم ئامارانە دەرخەری ئەو زیانە گەورە ژینگەییەیە کە بەهۆی وشکبوونی زۆنگاوەکان ڕوویداوە.