کوژرانی سەیفولئیسلام قەزافی و ئاسۆی نادیاری لیبیا

ئێوارەی سێشەممە، 3ـی شوباتی 2026، سەیفولئیسلام موعەمەر قەزافی، دوای ساڵانێک لە خۆشاردنەوە و هەوڵدان بۆ وەدەستهێنانەوەی دەسەڵات لە وڵاتەکەیدا، لە شاری 'زینتان' کوژرا. 

لە ئەندازیاری چاکسازییەوە بۆ داواکراوی نێودەوڵەتی

سەیفولئیسلام، ساڵی 1972 لەدایک بووە و کوڕی دووەمی موعەممەر قەزافی، سەرۆکی پێشووی لیبیا بوو. جیاواز لە براکانی کە پاشخانێکی سەربازییان هەبوو، ئەو رێچکەیەکی ئەکادیمی و دیپلۆماسی گرتەبەر و بڕوانامەی دکتۆرای لە کۆلێجی ئابووریی لەندەن وەرگرت.

لە نێوان ساڵانی 2000 بۆ 2021، سەیفولئیسلام وەک 'روخساری مۆدێرن'ی رژێمەکەی باوکی دەناسرا و رۆڵێکی باڵای هەبوو لە داخستنی دۆسییەی 'لۆکەربی' و قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و دەستهەڵگرتنی لیبیا لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی؛ ئەوەش بووە هۆی ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەکانی لیبیا لەگەڵ رۆژئاوا. لە ناوخۆی وڵاتەکەشدا، بانگەشەی بۆ پرۆژەی 'لیبیای سبەینێ' دەکرد کە بەڵێنی دەستوور و ئازادیی رۆژنامەگەری دەدا. بەڵام لەگەڵ هەڵگیرسانی شۆڕشی 17ـی شوباتی 2011، سەیفولئیسلام، دەمامکی ریفۆرمخوازی فڕێ دا و کەوتە هەرەشە و پەلاماردانی خەڵک. 

ساڵانی دەستبەسەری و خۆشاردنەوە

دوای رووخانی رژێمەکە و کوژرانی موعەمەر قەزافی لە تشرینی یەکەمی 2011، سەیفولئیسلام، کاتیک دەیویست بۆ نەیجەر هەڵبێت، لەلایەن کەتیبەکانی شاری 'زینتان'ەوە دەستگیر کرا و بۆ ماوەی زیاتر لە 10 ساڵ، چارەنووسی لەنێوان ژیان و مردندا بوو؛ جارێک حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەردەچوو و جارێک هەواڵی ئازادبوونی بڵاو دەکرایەوە.

ساڵی 2021، لە چاوپێکەوتنێکی دەگمەندا لەگەڵ رۆژنامەی نیویۆرک تایمز، سەیفولئیسلام دەرکەوتەوە و نیازپاکی خۆی بۆ گەڕانەوە بۆ گۆڕەپانی سیاسی راگەیاند. هەرچەندە هەوڵی دا خۆی بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کاندید بکات، بەڵام ناکۆکییە یاسایی و سیاسییەکان رێگربوون.

کۆتاییەکی نهێنیئامێز

بەپێی زانیارییە پشتڕاستکراوەکانی سەرچاوە میدیاییە عەرەبی و جیهانییەکان، سەیفولئیسلام قەزافی ئێوارەی سێشەممە، 3ـی شوباتی 2026 لە شوێنی حەوانەوەی لە شاری زینتان لە باشووری رۆژئاوای تەرابلوس، کوژرا.

بە گوێرەی ڕاپۆرتەکان، گرووپێکی چەکداری نەناسراو کە پێدەچێت زانیاریی هەواڵگری وردیان هەبووبێت، هەڵیانکوتاوەتە سەر ئەو شوێنەی سەیفولئیسلامی لێ نیشتەجێ بووە و پاسەوانەکانیان چەک کردووە و سەیفولئیسلامیان کوشتووە.

رۆژی هەینی، 6ـی شوبات، تەرمەکەی گوازرایەوە بۆ شاری 'بەنی وەلید' کە بە قەڵای لایەنگرانی رژێمی پێشوو دادەنرێت و لەوێ لە مەراسیمێکدا، بە ئامادەبوونی هەزاران کەس لە لایەنەگرانی، بەخاک سپێردرا. 

دۆخی سیاسیی ئەمڕۆی لیبیا 

کوژرانی سەیفولئیسلام تەنها لابردنی کەسێک نییە لە هاوکێشەکەدا، بەڵکو گۆڕانکارییەکی ریشەییە لە نەخشەی سیاسیی وڵاتەکەدا، چونکە سەیفولئیسلام خاڵی کۆکەرەوەی لایەنگرانی رژێمی جەماهیری بوو. بە نەمانی ئەو، ئەم بەرەیە گەورەترین گورزی بەرکەوتووە. چاودێران پێشبینی دەکەن کە بەشێکی زۆری لایەنگرانی پەرتەوازە ببن، یان بۆ پاراستنی بەرژەوەندی خۆیان بچنە پاڵ هێزەکانی رۆژهەڵات بە فەرماندەیی خەلیفە حەفتەر.

مەترسیی تۆڵەسەندنەوەی خێڵەکی

کۆمەڵگەی لیبیا پێکهاتەیەکی خێڵەکیی توندی هەیە. کوشتنی کوڕی قەزافی لە ناوچەی زینتان، ئەگەری پێکدادانی خوێناوی لەنێوان دوو هۆزی 'قەزازیفە' و 'وەرفەلە' لەلایەک و گرووپە چەکدارە نایاسایییەکانی زینتان و تەرابلوس، لەلایەکی تر زیاد کردووە. بێگومان ئەمەش دۆخی ئەمنیی وڵاتەکە هێندەی تر ئاڵۆز دەکات.

ململانێی نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوا

لە رۆژئاوا 'تەرابلوس' حکوومەتی یەکێتیی نیشتمانی (GNU) کە نەتەوە یەکگرتووەکان دانی پێداناوە، هێشتا لە ململانێدایە بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی. نەمانی سەیفولئیسلام رەنگە فشارێکی سیاسییان لەسەر کەم بکاتەوە، بەڵام مەترسیی ئاژاوەی ئەمنی زیاد دەکات.

لە رۆژهەڵات 'بەنغازی' سوپای نیشتمانی، بە رابەرایەتی خەلیفە حەفتەر و پەرلەمان، رەنگە وەک براوەی ئەم دۆخە دەربکەون، چونکە تاکە جێگرەوەیەکی بەهێز دەبن بۆ کۆکردنەوەی نەیارانی حکوومەتی تەرابلوس.

رۆڵی هێزە دەرەکییەکان

وڵاتانی وەک رووسیا 'کە پێشتر لایەنگری سەیفولئیسلام بوو' تورکیا، و میسر ناچار دەبن ستراتیژی خۆیان بگۆڕن. ئێستە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا رووسیا لەمەودا پشتیوانیی کام لایەن دەکات؟

بە کوژرانی سەیفولئیسلام قەزافی، لاپەڕەی 'بنەماڵەی قەزافی' لە حوکمڕانیی لیبیا بە یەکجاری داخرا. ئەم رووداوە سەلمێنەری ئەوەیە کە توندوتیژی هێشتا زمانی یەکلاکەرەوەی کێشەکانە لە لیبیادا.

ئەمڕۆ لیبیا لەبەردەم دووڕیانێکی مەترسیداردایە؛ یان لایەنەکان، ئەم رووداوە دەکەنە دەرفەتێک بۆ داخستنی دۆسیەکانی رابردوو و گەیشتن بە رێککەوتنی گشتگیر، یان وڵاتەکە دەچێتە ناو بازنەیەکی نوێی شەڕی ناوخۆ. 

 ئەوەی ئاشکرایە، خەونی گەڕانەوەی 'جەماهیرییە' کۆتایی هات، بەڵام ئازارەکانی گەلەکەی هێشتا بەردەوامە.