کاریگەرییەکانی جەنگ بەسەر باری دەروونی ئێرانییەکان

 پسپۆڕان هۆشداری دەدەن کە کاریگەرییە دەروونییەکانی جەنگی ئێران زۆر زیاتر لە وێرانکاریی باڵەخانەکان دەمێنێتەوە و رەنگە نەوەیەک پێویستی بە دەیان ساڵ هەبێت بۆ گەڕانەوە بۆ دۆخی ئاسایی.

کاریگەرییە دەروونییەکانی شەڕی ئێستا:

شۆکی بەردەوام (Chronic Trauma): جیاواز لە رووداوە کاتییەکان، تاکی ئێرانی لە ناو "زنجیرەیەک شۆک"دا دەژیت. دەنگی فڕۆکە و تەقینەوەکان لەگەڵ ترسی ئەمنی ناوخۆیی تێکەڵ بوون، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی حاڵەتێک کە بە "دڵەڕاوکێی بوون" (Existential Anxiety) دەناسرێت.

دۆخی مانەوە (Survival Mode): مرۆڤ لە ژێر جەنگدا تەنیا بیر لە دابینکردنی نان و پاراستنی ژیان دەکاتەوە. لەم دۆخەدا مێشک توانای داهێنان و بیرکردنەوەی درێژخایەن لەدەست دەدات، کە ئەمە دەبێتە هۆی "داڕمانی کۆمەڵایەتی" لە دوای شەڕ.

گواستنەوەی تراوما بۆ نەوەکانی داهاتوو: پسپۆڕان دەڵێن ئەو ترس و دڵەڕاوکێیەی دایک و باوکان لە کاتی شەڕدا هەیانە، بە شێوەیەکی نەویستانە دەگوازرێتەوە بۆ منداڵەکانیان، تەنانەت ئەگەر منداڵەکە راستەوخۆ شەڕەکەشی نەدیبێت.

تاکی ئێرانی پێویستی بە چەند ساڵە بۆ گەڕانەوەی سەقامگیری؟
دیاریکردنی کاتێکی ورد کارێکی ئەستەمە، چونکە چاکبوونەوەی دەروونی پەیوەستە بە "وەستانی هۆکارەکان". بەڵام بەپێی توێژینەوەکانی رێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) و ئەزموونی وڵاتانی دوای شەڕ، چاک بوونەوە بە چەند قۆناخێکدا تێدەپەڕێت:

قۆناخی یەکەم (5 تا 10 ساڵ): ئەگەر شەڕ و سەرکوت بە تەواوی بوەستێت، تاکی ئێرانی پێویستی بە 5 تا 10 ساڵ هەیە تەنیا بۆ ئەوەی لە "دۆخی مانەوە" بێتە دەرەوە و هەست بە ئاسایشی سەرەتایی بکاتەوە.

قۆناخی دووەم (15 تا 20 ساڵ): بۆ ساڕێژبوونی برینە قووڵەکانی وەک (PTSD) و گۆڕینی دیدگای رەشبینانە بۆ ژیان، پێویست بە لانیکەم 20 ساڵ دەکات، واتە تەمەنی نەوەیەک.

 ئەگەر فشاری سیاسی و ئابووری وەک خۆی بمێنێتەوە، پرۆسەی چاکبوونەوە هەرگیز دەست پێناکات و تاکی ئێرانی لە ناو "بازنەی توندوتیژی دەروونی"دا دەمێنێتەوە.

بەگوێرەی راپۆرتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO)، لەو وڵاتانەی تووشی جەنگی ناوخۆیی یان نێودەوڵەتی دەبن، رێژەی نەخۆشییە دەروونییە توندەکان (وەک شیزۆفینیا و خەمۆکی قووڵ) لە 10%ی تاکی کۆمەڵگە بەرز دەبێتەوە.

توێژینەوەیەکی زانکۆی تاران لە ساڵی 2022 ئاماژەی بەوە کردووە، بەهۆی سزاکان و فشاری بژێوی، توندوتیژی خێزانی و دڵەڕاوکێ لە ناو گەنجانی ئێراندا بە رێژەی 30% زیادی کردووە، ئەمەش پێش دەستپێکردنی شەڕی سەربازی بووە.

کۆمەڵگەی ئێران کۆمەڵگەیەکی "پڕ لە تراوما"یە. پێش دەستپێکردنی ئاڵۆزییە سەربازییەکانی ئەم دواییە، تاکی ئێرانی بەدەست کاریگەرییەکانی شەڕی 8 ساڵەی عێراق-ئێران (1980-1988)، سزای ئابووری توند، و سەرکوتی سیاسی بەردەوامەوە دەیناڵاند. بەگوێرەی ئامارە فەرمییەکانی وەزارەتی تەندروستی ئێران لە ساڵی 2021، نزیکەی 23%ی دانیشتووانی وڵات پێشتر تووشی جۆرێک لە تێکچوونی دەروونی بوون، کە ئەمەش رێژەیەکی بەرزە بەرانبەر بە تێکڕای جیهانی.