کاردانەوەی وڵاتان بەرانبەر رێککەوتنە مێژووییەکە

ئەمریکا و ئێران گەیشتنە رێککەوتنێکی گشتگیر و مێژوویی بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ و گرژییەکان؛ ئاگربەست لە لوبنان و کردنەوەی گەرووی ستراتیژیی هورمزیش بەشێکن لە رێککەوتنەکە. 

بڕیارە رۆژی هەینی، 19ـی حوزەیرانی 2026، ئەم رێککەوتنە لە سویسرا بە فەرمی واژۆ بکرێت، بەمەش کۆتایی بەو قەیرانە دێت کە گیانی هەزاران کەسی کردە قوربانی و بازاڕی جیهانیی وزەی تێکدا.

بەپێی میدیاکانی ئێران یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی 14 خاڵی ئامادە کراوە. تێیدا 24 ملیار دۆلار لە پارە بلۆککراوەکانی ئێران لە ماوەی 60 رۆژی دانوستانەکاندا ئازاد دەکرێت، بەپێی زانیارییە دزەپێکراوەکانیش نیوەی ئەو بڕە پارەیە پێش دەستپێکردنی دانوستانەکان دەدرێتە ئێران.  لە بەرانبەردا ئەمریکا داوای راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆمی ئێران دەکات بۆ ماوەی 15 بۆ 20 ساڵ.

لەگەڵ راگەیاندنی ئەم هەواڵەدا سەرکردە و وڵاتانی جیهان پێشوازییان لەم رێککەوتنە کرد و کاردانەوەکان بەم شێوەیەی خوارەوە بوون:

1. نەتەوە یەکگرتووەکان

ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، پێشوازییەکی گەرمی لە رێککەوتنەکە کرد و بە هەنگاوێکی زۆر گرنگ بۆ چارەسەری ئاشتییانەی ململانێکان وەسفی کرد.

هاوکات هیوای خواست ئەمە یارمەتیدەر بێت بۆ سەقامگیریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەڕاندنەوەی ئاسایش بۆ رێڕەوە بازرگانییەکان، سوپاسی وڵاتانی نێوەندگیریشی کرد.

2. یەکێتیی ئەوروپا

ئۆرسولا ڤۆن دێر لایەن، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپا، ئاماژەی بەوە دا، ئەمە دەرگا بەڕووی دانوستانی فراوانتر سەبارەت بە ئاشتی و ئاسایش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتەوە. 

جەختیشی کردەوە، لەپێشینەی کارەکان جێبەجێکردنی خێرا و تەواوەتی رێککەوتنەکەیە و دەبێت رێگە بە کردنەوەی دەستبەجێی گەرووی هورمز بدات، ئازادیی هاتوچۆی دەریایی بێ وەرگرتنی هیچ باج و رسوماتێک بگەڕێندرێتەوە.

 سەبارەت بە لوبنان داوای لە هەموو لایەنەکان کرد رێز لە سەروەری و یەکپارچەیی خاکی لوبنان بگرن و ئاگربەستێکی راستەقینە جێبەجێ بکەن. هەروەها هۆشداری دا پێویستە ئەم رێککەوتنە کۆتایی بە بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکییە بالیستییەکانی ئێران و چالاکییە تێکدەرانەکانی لە ناوچەکەدا بهێنێت.

هاوکات کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا رایگەیاند، وەزیرانی دەرەوەی یەکێتییەکە ئەمڕۆ تاوتوێی رێگاکانی بەشداریکردنی نزیکتر لە قۆناغی داهاتوودا دەکەن.

3. پاکستان

شەهباز شەریف، سەرۆکوەزیرانی پاکستان، یەکەم سەرکردە بوو پێش دۆناڵد ترەمپ هەواڵی رێککەوتنەکەی راگەیاند.

ئەو، ئاماژەی بەوە کرد، هەردوولا گەیشتوونەتە رێککەوتن بۆ کۆتاییهێنانێکی دەستبەجێ و هەمیشەیی بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە هەموو بەرەکاندا بە لوبنانیشەوە، هەروەها سوپاسی قەتەر و عەرەبستانی سعوودی و تورکیای کرد بۆ پاڵپشتییان لە پرۆسەکە.

4. فەرەنسا

ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا، جەختی لە کردنەوەی بەپەلە و بێمەرجی گەرووی هورمز کردەوە و رایگەیاند، فەرەنسا و بەریتانیا ئامادەن پشتگیری لەم پرۆسەیە بکەن. 

سەبارەت بە لوبنانیش ئاماژەی بەوە دا، فەرەنسا پاڵپشتی لە هەوڵە رژدەکانی دەسەڵاتدارانی لوبنان دەکات بۆ گەڕاندنەوەی سەروەریی وڵات، هۆشداریشی دا، هەر رێککەوتنێکی کۆتایی دەبێت چارەسەری نیگەرانییەکانی پەیوەست بە بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکییە بالیستییەکانی ئێران بکات.

5. بەریتانیا

کیر ستارمەر، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا، جەختی کردەوە، پێویستە دەستبەجێ ئازادییەکی تەواو و بێ باج بۆ هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز بگەڕێندرێتەوە. 

دووپاتیشی کردەو،ە بەریتانیا ئامادەیە هاوکاری لە پرۆسەکانی پاککردنەوەی مینی دەریایی لە گەرووەکەدا بکات ئەگەر پێویست بکات. 

ستارمەر دووپاتی کردەوە هەڵوێستی لەندەن نەگۆڕە لەسەر ئەوەی ئێران نابێت هەرگیز ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی.

6. قەتەر

وەزارەتی دەرەوەی قەتەر لە راگەیەنراوێکدا پشتگیریی تەواوی خۆیان بۆ سەرجەم ئەو هەوڵ و دەستپێشخەرییانە دەربڕی کە ئامانج لێیان بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکەیە.

7. تورکیا

رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، داوای لە سەرجەم لایەنەکان کرد خۆیان بەدوور بگرن لە هەر لێدوان و کارێک کە رەنگە پێش واژۆکردنی فەرمی ببێتە هۆی لاوازکردن یان تێکدانی رێککەوتنەکە. هەروەها هۆشداری دا لە هەبوونی هەوڵی شاراوە بۆ تێکدانی پرۆسەی ئاشتی.

8. نەرویج

ئێسپێن بارس ئایدە، وەزیری دەرەوەی نەرویج، جەختی لەوە کردەوە، زۆر پێویستە زامنی هاتوچۆی ئازادی دەریایی بەناو گەرووی هورمزدا بکرێت. بە گرنگی زانی رێککەوتنەکە بە دڵنیاییەوە لوبنانیش بگرێتەوە و دانوستانەکانیش بەشێوەیەکی گشتگیر پرسی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران لەخۆ بگرن.

9. ژاپۆن

سەنای تاکایچی، سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن، هیوای خواست هاتوچۆی ئازاد و سەلامەت بەناو گەرووی هورمزدا مسۆگەر بکرێت بە زووترین کات، گەشبینی خۆی دەربڕی بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران.

10. ئوسترالیا

ئەنتۆنی ئەلبانیز، سەرۆکوەزیران و پێنی وۆنگ، وەزیری دەرەوەی ئوسترالیا، لە راگەیەنراوێکی هاوبەشدا داوای بەردەوامیی دانبەخۆداگرتن و بەشداریکردنی ئەرێنییان لە واشنتۆن و تاران کرد، جەختیان لە چارەسەرکردنی نیگەرانییەکان لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران کردەوە.

11. نیوزیلەندا

کریس لوکسۆن، سەرۆکوەزیرانی نیوزیلەندا، پێشوازی لە پلانی کردنەوەی گەرووی هورمز کرد و رایگەیاند، یارمەتیدەر دەبێت بۆ سەقامگیری بازرگانی و دڵنیابوون لە دابینکردنی سووتەمەنی و بووژاندنەوەی ئابووریی جیهان.

12. ئەڵمانیا و ئیتاڵیا

هەریەک لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا بە هاوبەشی لەگەڵ بەریتانیا و فەرەنسا، ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە بۆ هەڵگرتنی سزاکانی سەر ئێران ئەگەر بێتو تاران هەنگاوی کرداری بنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی و پابەندبێت بە رێککەوتنەکەی واشنتۆنەوە.

13. ئیمارات

ئەنوەر قەرقاش، راوێژکاری دیپلۆماسیی سەرۆکی ئیمارات، پێشوازی لە نزیکبوونەوەی رێککەوتنەکە کرد و هیوای خواست ئەمە ببێتە هۆی داخستنی یەکجاریی لاپەڕەی شەڕ لە ناوچەکەدا و کردنەوەی رێگەیەکی سیاسیی سەرکەوتوو.