ئەمڕۆ ساڵیادی ئەنفالی گەرمیانە

لە نیوەی دووەمی هەشتاکانی سەدەی رابردوو، رژێمی لەناوچووی بەعس هەموو رێگەکانی جینۆساید، پاکتاوی رەگەزی، ئەنفال و کیمیابارانی بەرانبەر بە گەلی کورد بەکارهێنا، کە تەنیا تاوانیان ناسنامە کوردییەکەیان بوو، یەکێک لەو تاوانە دڕندانە، قۆناغی سێیەمی شاڵاوی ئەنفال بوو بەرانبەر بە خەڵکی گەرمیان و چەمچەماڵ، کە ئەمڕۆ 14ـی نیسانی 2026، رێک 38 ساڵ بەسەریدا تێدەپەڕێت.

38 ساڵ بەسەر ئەنفالکردنی خەڵکی بێتاوانی چەمچەماڵ و گەرمیاندا تێدەپەڕێت، ئەو کارەساتەی تێیدا دەیان هەزار ئافرەت، منداڵ و بەساڵاچوو لە بیابانە وشکەکانی باشووری عێراق زیندەبەچاڵ کران، لەگەڵ ئەو هەڵمەتە قێزەونەی رژێمی لەناوچووی عێراق، هەزاران گوند خاپوور کران و زۆرێک لە ناوچەکانی کوردستان کیمیاباران کران و خەڵکەکەی بە زۆرەملێ راگوێزران.

پرۆسەی ئەنفال بە 8 قۆناغی جیاواز ئەنجام درا، لە ساڵی 1986 دەستی پێ کرد و تا ساڵی 1989 بەردەوام بوو. لەو ماوەیەدا زیاتر لە 180 هەزار کوردی بێتاوان، بەبێ جیاوازی ڕەگەز و تەمەن، بێسەروشوێن و کۆمەڵکوژ کران.

عەلی حەسەن مەجید، ناسراو بە "عەلی کیمیایی"، ئامۆزای سەدام حوسێن، سەرکردایەتیی ئەم هەڵمەتانەی دەکرد، لەکاتێکدا سوڵتان هاشم، وەزیری بەرگریی ئەو کاتەی عێراق، سەرکردەی ڕاستەوخۆی سەربازیی پرۆسەکە بوو. ئەم تاوانە لە ڕێگەی فەیلەقەکانی کەرکووک و هەولێر، گاردی کۆماری و جەیشی شەعبی و فەوجە سووکەکانەوە جێبەجێ کرا.

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق لە 24ـی حوزەیرانی 2007دا، سزای لەسێدارەدان و زیندانی هەتاهەتایی بەسەر پێنج لە تاوانبارانی سەرەکیی ئەنفالدا سەپاند، کە دیارترینیان عەلی حەسەن مەجید و سوڵتان هاشم بوون.

قۆناغەکانی ئەنفال

قۆناغی یەکەم: 9ـی شوبات تا وەکوو 23ی شوباتی 1988 بوو لە ناوچەکانی سەرگەڵو و بەرگەڵو سنووری شارۆچکەی سوورداشی سەربە قەزای دوکان لە پارێزگای سلێمانی.

قۆناغی دووەم: 22ـی شوبات تا وەکوو 1ی نیسانی 1988 ناوچەکانی قەرەداغی گرتەوە.

قۆناغی سێیەم: 7ـی نیسان تا وەکوو 20ی نیسانی 1988 ناوچەکانی گەرمیان لە سنووری پارێزگای کەرکووک و سنووری شارەکانی"خوورماتوو، کەلار، کفری، دەربەندیخان، چەمچەماڵ و چەند شوێنێکی دیکەشی گرتەوە"، ئەم قۆناغە بە بەرفراوانی ئەو ناوچانەی کە گرتییەوە و زۆریی قوربانی لە قۆناغەکانی تر جیاکراوەتەوە، ھەربۆیە ساڵیادی ئەو تاوانەش خراوەتە ئەم قۆناغە.

قۆناغی چوارەم: 3ـی ئایار تا وەکوو 8ی ئایاری 1988 درێژایی زێی بچووکی گرتەوە هەر لە ئاغجەلەر، گۆپتەپە، عەسکەر، ناوچەکانی شێخ بزێنی، کۆیە، خەلەکان و دوکان.

قۆناغەکانی پێنجەم، شەشەم و حەوتەم: 15ـی ئایاری تا وەکوو 26ـی ئابی 1988 ناوچەکانی بالیسان، شەقڵاوە، ھیران، نازەنین، سماقوڵی، دۆڵی ئالانە، ڕواندوز، چۆمان، زنجیرە چیای قەندیل، رانیە، چوارقوڕنە، ھیزۆپ، چیای باواجی، بەشێک لە گوندەکانی کۆیە، دیبەگە و پردێ ی گرتەوە.

قۆناغی ھەشتەم: لە  25ی ئاب تا 6ی ئەیلوولی 1988 ناوچەی بادینانی گرتەوە لە ئامێدی، دھۆک، زاخۆ، شێخان، ئاکرێ، بارزان.

لە ساڵی 2007ـەوە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاری دا ڕۆژی 14ـی نیسانی هەموو ساڵێک بکرێتە ڕۆژی یادکردنەوەی تاوانەکانی ئەنفال