۱۱ سال از آزادسازی شنگال گذشت
اربیل (کوردستان۲۴) - یازده سال از آزادسازی شهر شنگال از اشغال گروه تروریستی داعش می‌گذرد؛ شهری که پس از ماه‌ها اشغال، کشتار و آوارگی، در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۵ به دست نیروهای پیشمرگ کوردستان و تحت نظارت مستقیم پرزیدنت مسعود بارزانی آزاد شد.
در چهارم اوت ۲۰۱۵، هم‌زمان با نخستین سالگرد سقوط شنگال، پرزیدنت بارزانی با تأکید بر پیگیری عاملان جنایات داعش اعلام کرد: «قول می‌دهم کسانی را که به شرف ما تعرض کرده‌اند، تا آخرین نفر و در هر نقطه‌ای از جهان که باشند، تعقیب کنیم.»
سه ماه بعد، پرزیدنت بارزانی از فراز کوه شنگال پیامی تاریخی منتشر کرد و خبر آزادسازی این شهر را به مردم کوردستان اعلام کرد. وی در این پیام گفت: «مژده آزادسازی شنگال را به مردم کورد اعلام می‌کنم. این پیروزی را به مردم کورد و خانواده‌های شهدای قهرمان تبریک می‌گویم.»
در جریان این عملیات، نیروهای پیشمرگ موفق شدند از خط راهبردی ۴۷ عبور کنند؛ مسیری که یکی از محورهای اصلی ارتباطی میان موصل و رقه به شمار می‌رفت. این پیروزی، علاوه بر آزادسازی شنگال، بار دیگر امید به بقا و بازگشت را در میان شهروندان ایزدی زنده کرد؛ مردمانی که پس از سقوط شهر، ناچار شده بودند به اردوگاه‌های آوارگان و مناطق کوهستانی شنگال پناه ببرند.
آزادسازی شنگال همچنین نقطه عطفی در روند تضعیف داعش بود؛ گروهی که پیش‌تر تأسیس به‌اصطلاح خلافت خود را در مسجد جامع نوری موصل اعلام کرده بود.
با گذشت ۱۱ سال از آن روز تاریخی، همچنان شمار زیادی از آوارگان شنگال در اردوگاه‌های استان دهوک، از جمله شاریا، کَبَرتو، خانکی و شیخان، زندگی می‌کنند و نتوانسته‌اند به خانه‌های خود بازگردند.
مهم‌ترین موانع بازگشت این خانواده‌ها، نبود تضمین‌های امنیتی، فقدان اعتماد به شرایط موجود و کمبود خدمات اساسی است. بسیاری از خانواده‌ها از بازگشت به منطقه‌ای که همچنان تحت نفوذ و حضور چندین گروه مسلح قرار دارد و از ابتدایی‌ترین امکانات و خدمات عمومی محروم است، بیم دارند.
به‌ویژه پس از تحولات ۱۶ اکتبر ۲۰۱۷ و ورود نیروهای عراقی و گروه‌های شبه‌نظامی به مناطق مورد مناقشه، شنگال بار دیگر با ناامنی و تهدیدهای مسلحانه مواجه شد. این تحولات زمینه‌ساز شکل‌گیری وضعیتی پیچیده و چندمرکزی از نظر کنترل و حضور نیروهای مسلح در شنگال شد؛ وضعیتی که پیامدهای آن همچنان ادامه دارد.
آمار ربوده‌شدگان ایزدی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی دولت اقلیم کوردستان، در جریان حمله داعش به شنگال، حدود ۶ هزار و ۴۱۷ نفر از شهروندان ایزدی به دست عناصر این گروه تروریستی ربوده شدند.
از این تعداد، ۳ هزار و ۵۹۵ نفر نجات یافته‌اند؛ با این حال، سرنوشت بیش از ۲ هزار و 822 نفر، از جمله یک‌هزار و ۲۱۵ زن و دختر، همچنان نامعلوم است.
بی‌خبری از سرنوشت این افراد، یکی از عمیق‌ترین و دردناک‌ترین زخم‌های التیام‌نیافته جامعه ایزدی به شمار می‌رود؛ زخمی که تا روشن شدن سرنوشت ربوده‌شدگان و بازگشت آنان به آغوش خانواده‌هایشان همچنان باقی خواهد ماند.
گورهای دسته‌جمعی؛ جنایاتی که هنوز ابعاد آن روشن نشده است
تاکنون حدود ۹۶ گور دسته‌جمعی در شنگال و مناطق پیرامونی آن شناسایی شده است. از این تعداد، عملیات کاوش حدود ۸۵ گور انجام شده و پیکر صدها تن از قربانیان کشف شده است.
بر اساس اطلاعات موجود، تاکنون پیکر حدود ۳۰۰ قربانی پس از انجام آزمایش‌های DNA شناسایی و به خانواده‌های آنان تحویل داده شده است. با این وجود، شماری از گورهای دسته‌جمعی همچنان کاوش نشده‌اند و صدها قربانی دیگر نیز در انتظار شناسایی هویت و تحویل پیکرهایشان به خانواده‌ها هستند.
این روند نشان می‌دهد که با وجود گذشت بیش از یک دهه از وقوع این جنایات، بخش مهمی از ابعاد انسانی فاجعه شنگال همچنان نیازمند بررسی، مستندسازی و پیگیری است.
به رسمیت شناختن نسل‌کشی ایزدی‌ها در سطح بین‌المللی
بیش از ۱۵ کشور و چندین نهاد بین‌المللی، جنایات داعش علیه جامعه ایزدی را به‌عنوان نسل‌کشی به رسمیت شناخته‌اند.
آلمان در سال ۲۰۲۱ به نخستین کشوری تبدیل شد که این جنایت را به‌طور رسمی در سطح پارلمان به رسمیت شناخت. پس از آن، کشورهایی همچون فرانسه، بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، کانادا، هلند و بلژیک نیز این جنایات را نسل‌کشی اعلام کردند.
این شناسایی‌های بین‌المللی گامی مهم در مسیر ثبت تاریخی جنایات داعش، مستندسازی ابعاد نسل‌کشی و مطالبه عدالت برای قربانیان و بازماندگان محسوب می‌شود.
با این حال، دولت عراق تاکنون این جنایت را به‌صورت رسمی و در سطح دولت و پارلمان به‌عنوان نسل‌کشی به رسمیت نشناخته است. در همین راستا، پارلمان عراق در سال ۲۰۲۱ قانون شماره ۸ را با هدف حمایت از بازماندگان ایزدی و دیگر قربانیان جنایات داعش تصویب کرد؛ قانونی که حمایت‌های مادی و حقوقی از بازماندگان را در دستور کار قرار داده است.
توافق عادیسازی اوضاع در شنگال؛ از امید به اجرا تا بن‌بست سیاسی و امنیتی
در نهم اکتبر ۲۰۲۰، دولت اقلیم کوردستان به ریاست مسرور بارزانی و دولت فدرال عراق به ریاست مصطفی کاظمی، با حمایت و نظارت سازمان ملل متحد، توافق‌نامه‌ای را با هدف عادیسازی اوضاع اداری و امنیتی شنگال امضا کردند.
این توافق با هدف پایان دادن به وضعیت پیچیده امنیتی و اداری منطقه، فراهم کردن زمینه بازگشت آوارگان و آغاز روند بازسازی شنگال تدوین شده بود.
مهم‌ترین محورهای این توافق عبارت بودند از:
انتخاب مدیر مستقل: تعیین یک فرماندار مستقل برای شنگال که مورد توافق و پذیرش دولت اقلیم کوردستان و دولت فدرال عراق باشد.
سامان‌دهی وضعیت امنیتی: واگذاری مسئولیت تأمین امنیت منطقه به نیروهای پلیس و خروج تمامی نیروهای مسلح غیررسمی از شنگال.
تقویت نیروی پلیس محلی: استخدام ۲ هزار و ۵۰۰ نفر از ساکنان شنگال در ساختار پلیس با هدف تأمین امنیت منطقه.
بازسازی و بازگشت آوارگان: اجرای پروژه‌های عمرانی و خدماتی و فراهم کردن شرایط لازم برای بازگشت داوطلبانه، امن و آبرومندانه آوارگان.
نظارت بر اجرای توافق: تشکیل کمیته مشترک میدانی برای پیگیری و نظارت بر اجرای مفاد توافق‌نامه.
با وجود اهمیت این توافق، بخش عمده‌ای از مفاد آن تاکنون به مرحله اجرا نرسیده و مشکلات امنیتی، اداری و سیاسی همچنان از موانع اصلی عادیسازی اوضاع در سنجار به شمار می‌روند.
توافقی یک‌جانبه؛ تداوم پیچیدگی‌های امنیتی شنگال
شش سال پس از امضای توافق عادیسازی اوضاع در شنگال میان دولت اقلیم کوردستان و دولت فدرال عراق، بغداد به‌صورت یک‌جانبه با گروه‌های مسلح وابسته به حزب کارگران کوردستان (پ.ک.ک) به توافق رسید.
بر اساس گزارش‌های مطرح‌شده، در چارچوب این توافق حدود ۵ هزار نیروی مسلح به ساختار نهادهای امنیتی عراق منتقل شدند، اما همچنان در شنگال باقی ماندند.
این اقدام، بدون دستیابی به توافقی جامع میان طرف‌های اصلی و در چارچوب سازوکار مورد توافق سال ۲۰۲۰، بر پیچیدگی وضعیت امنیتی و سیاسی شنگال افزود و بار دیگر پرسش‌هایی را درباره آینده مدیریت و حاکمیت امنیتی این منطقه مطرح کرد.
ب.ن