هەڵمەتێک بەرامبەر 100 ساڵ ستەمی دەوڵەتی عێراق لە هەرێمی کوردستان بەڕێوەدەچێت

K24 – هەولێر

ژمارەیەك لە تێکۆشەر و نووسەر و مافپەروەر و کەسایەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەکادیمی، هەڵمەتێکی کوردستانیانەیان بەرامبەر 100 سەد ساڵ ستەمی دەوڵەتی عێراق لە رێگەی راگەیاندندنی (ناوەندی سکاڵا) دەستپێکرد.

ئەمڕۆ 23/8/2021، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا ئەو هەڵمەتە راگەیەندرا و ئازاد جندیانی نووسەر و سیاسەتمەدار وەک بەشداربووێکی هەڵمەتەکە رایگەیاند: "لە 23ی ئابی ئەمساڵ دەوڵەتی عێراق پێدەنێتە 100 ساڵەی دامەزراندنی، و دواتریش بە زۆر پێوەلکاندنی باشووری کوردستان بەو قەوارەیەوە، ئەمەش بە پێچەوانەی ویستی نەتەوەی کورد و پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920ـەوە، لەم 100 ساڵەی دەوڵەتی عێراق هەر لە دامەزراندیەوە تائێستاش دەوڵەتێک بووە لە تێکڕای قۆناغەکاندا هەندێک ماوەی کورتی لێدەرچێت، سەرجەم حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی سەردەمی پاشایەتی و کۆماری لە 1958 و دواتریش سەردەمی رژێمی بەعس تا دەگاتە قۆناغەکانی دوای رژێمی بەعس و بە ئێستاشەوە حکومەتێک بووە، بەرامبەر کورد و کوردستان، وەک نەتەوە و نیشتمانێک بە هەموو پێکهاتە و ئایین و ئایینزاکانیەوە، داگیرکەرانە و بەشێواز و ئامرازەکانی جۆراوجۆری توند و دژوار رەفتاری کردووە، لە نموونەی گۆڕینی دیمۆگرافی و بە عەرەب کردن و جینۆسایدکردنی خەڵکی کوردستان و وێرانکردن و تێکدانی ژینگەی کوردستان".

گوتیشی: "دەرکردنی جولەکەکان و بە زۆر ناردنەوەیان و دەست بەسەرداگرتنی موڵک و ماڵ و شوێنەوارەکانیان، یەکێکی دیکەیە لە تاوانەکانی ئەو دەوڵەتە وەکچۆن ئەوەی پێیکراوە لە گواستنەوەی شوێنەوارە مێژووییەکان بۆ بەغدا و کپ کردنی ئازادییەکان داهێنانە کولتوورییەکانیش تاوانێکی ترە بەرامبەر بە بەشداریکردنی کوردستانیان لە بەرهەمهێنانی بنەماکانی شارستانییەت، لە لایەکی دیکەشەوە دزین و بە فیڕۆدان و بەکارهێنانی سامانی ژێر زەوی و سەر زەوی کوردستان لە شەڕە وێرانکاریی و سەپێنراوەکان بەسەر خەڵکی کوردستان".

ئازاد جندیانی، ئاماژەی بەوەشدا: "خەڵکی کوردستان لەم 100 ساڵەدا زیانی مادیی و مەعنەوەی زۆر و کاریگەری بەر کەوتووە، لە زۆر قۆناغیشیدا بە تایبەتی دوای سەردەمی بەعس و شەڕی داعشیش، کورد چاوی لەوە بووە ئەو هەموو تاوانانەی لە دژی کراون، دەوڵەتی عێراق بە هەموو دامەزراوەکانییەوە داوای لێبوردن بکات، ئەوانەشی کە زیانیان بەرکەوتووە قەرەبوو بکرێنەوە، بەتایبەت ئەنفالکراوانی فەیلی و بارزانییەکان و گەرمیان و بادینان و ناوچەکانی دیکە، هەروەها کیمیابارانکردنی هەڵەبجە و شێخوەسانان و گۆپتە و ناوچەکانی تر، خۆ دزینەوەی دەوڵەتی عێراق بۆ لە ئەستۆگرتنی تاوانەکان بەهۆی واژۆ نەکردنی پەیماننامە و رێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان کە پەیوەستن بە دادگای نێودەوڵەتی تاوانەکان، ئەگەر ئەم خۆ دزینەوەیە هێندەی خودی تاوانەکانیش نەبێت، ئەوا هیچی لەم تاوانانە کەمتر نییە".

ئەوەشی خستەڕوو: "ئێستاش زیان پێگەیاندن لە زۆر بواری جیاجیای مادیی و مەعنەوی و سایکۆلۆژی، بەتایبەتی تەعریب بە بەرگە نوێیەکەیەوە، هەروەها هەڕەشەی سەرکوتکردنی سەربازیی لەسەر خەڵکی کوردستان بەردەوامە".

دەقی وتارەکە:..

بە ناوی خودای گەورە و میهرەبان

ڕاگەیاندنی هەڵمەتی كوردستانی، لە بەرامبەر سەد ساڵ ستەمی دەوڵەت

لە 23ی ئابی ئەمساڵدا دەوڵەتی عیراق پێ دەنێتە 100 ساڵەی دامەزراندنی و دواتریش بەزۆر پێوەلكاندنی باشووری كوردستان بەم قەوارەیەوە، ئەمەش بە پێچەوانەی ویستی نەتەوەی كورد و پەیماننامەی سیڤەر (۱۹۲٠)ەوە بوو.

لەم 100 ساڵەی ڕابردووی دەوڵەتی عیراقدا، هەر لە دامەزراندنییەوە تا ئێستاش دەوڵەتێک بووە لە تێکڕای قۆناغەکانیدا، هەندێ ماوەی کورت کورتی لێ دەرچێ، سەرجەم حكوومەتە یەك لەدوایەكەكانی سەردەمی پادشایەتی و کۆماری (۱۹٥۸) و دواتریش سەردەمی ڕژێمی بەعس، تا دەگاتە قۆناغی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و بە ئێستاشییەوە دەوڵەتێک بووە بەرامبەر کورد و كوردستان وەک نەتەوە و نیشتمانێک بەهەموو پێکهاتەکانیەوە لەکورد،  تورکمان، کریستیان و بەهەموو ئایین و ئاینزاکانیەوە، داگیرکەرانەو بە شێواز و ئامرازەکانی جۆراوجۆری  توند و دژوار و نەرمی داگیرکردن ڕەفتاری کردووە، لەنموونەی گۆڕانی دیمۆگرافی و بەعەرەبكردن، جینۆسایدی خەڵکی كوردستان، وێرانکردن و تێكدانی ژینگەی كوردستان و سڕینەوەی یادەوەرییەکانی کوردەواری، ئاڵۆزكردن و شێواندنی ژینگەی كۆمەڵایەتیی پێکهاتەکانیشی، کە بەزۆری دەرکردنی جولەکەکانی کوردستان و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵ و شوێنەوارەکانیان یەکێکی ترە لە تاوانەکانی ئەم دەوڵەتە، وەک چۆن تێكدان و گواستنەوەی ئەوەی پێی کراوە لەشوێنەوارە مێژووییەکان بۆ بەغدا، کپکردنی ئازادییەکانی داهێنانە کلتوورییەکانیش تاوانێکی ترە بەرامبەر بە بەشداریکردنی کوردستانیان لە بەرهەمهێنانی بنەماکانی شارستانیەت. لەلایەکی تریشەوە دزین و بەفیڕۆدان و بەكارهێنانی سامانی ژێر زەوی و سەر زەویی كوردستان لەشەڕە وێرانكاريەكانیدا، بەو زنجیرە دوور و درێژەی شەڕە سەپێندراوەکانیشيان بەسەر کوردستاندا. هەروەها بۆ دروستکردنی جیاوازیی پەرەسەندن و بووژانەوە لەجوگرافیای نەتەوە و تایفەیەکی مەزهەبیدا خەرج کراوە، ئەو جیاوازی دروستکردنەش بۆ ئەوەبووە کە لەعیراقدا نەتەوەی هەژموونداری سەردەست و هاوكات تایفەی هەژموونداری سەردەست بونیاد بنرێت. ئەمە لەکاتێکدا لە ۳/۱٠/۱۹۳۲ ئەم دەوڵەتە ماندێتی بەریتانیای لەسەر نەما و بووە ئەندامی (کۆمەڵەی گەلان) بە ئەندام بوونەکە لەبارەی کوردەوە مەرجدار بوو و کۆمەڵێ مافی کلتووری و ئیداری و هیتر بۆ کورد بڕیاریان لێ درابوو، کە هەم دەوڵەتەکە و هەم بەریتانیا و کۆمەڵەی گەلانیشی پابەند دەکرد، بەڵام ئەو مەرجانە نەوەک خۆیان و نە بە شێوەیەکی هەمیشەیی جێبەجێ نەکراون.

خەڵکی کوردستان، بە تاک و بە کۆ و بەگشت نەتەوە و ئایین و پێکهاتەکانیيەوە،  لەم سەد ساڵەدا زیانی مەعنەوی و ماددیی زۆر و كاریگەر بەر یەکەیەکەیان و نەوە یەک لەدوای یەکەكانی کەوتووە و لەزۆر قۆناغیشدا، بەتایبەت دوای سەردەمی بەعس و شەڕی داعشیش، کورد چاوی لەوە بووە لە بەرامبەر ئەو هەموو تاوانانەی کە لە سەد ساڵی ڕابردوودا دژی کراون، دەوڵەتی عیراق بە هەموو دامەزراوە دەستوورییەکانیەوە، داوای لێبوردن بکا و هەموو ئەوانەی لەو مێژووەوە تا ئەمڕۆ زیانی جۆراوجۆریان لێکەوتووە قەرەبووی ماددی و مەعنەوی بکرێنەوە، بە تایبەت قوربانیانی ئەنفالی (فەیلیەکان، بارزانیەکان، گەرمیان و بادینان)، کیمیابارانی هەڵەبجە و شێخ وەسانان و گۆپتەپە و ناوچەكانی تریش، هەوڵەکانی جینۆسایدکردنی کریستیانەکان و وێرانکردنی دێهاتەکانیان، پرۆسەكانی دوورخستنەوەی دەیان هەزار خێزان و سەدان هەزار کوردستانیان بۆ خواروو و ناوەڕاستی عیراق لە دوای پیلانگێڕان لەدژی شۆڕشی ئەیلوول و کۆتایی پێهێنانی (1975)، وێرانكردنی چەند هەزار گوندێك و ڕاگوێزانی سەدان هەزار گوندنشین بۆ ئۆردوگا زۆرە ملێکان و قوربانی و زیانلێكەوتووانی كۆڕەوە ملیۆنیەكەی 1991، هەروەها قوربانی و زیانلێکەوتووانی بەسوێترین تاوانیش کە نوێترینیشیانە،  تاوانەکانی داعشە بەتایبەت دژ بە کوردی ئێزدی و کاکەیی و شەبەک و کریستیانەکانی کوردستان، کە خۆدزینەوەی دەوڵەتی عیراق لە لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتی تاوانەكان بە هۆی واژۆنەكردنی ئەو پەیماننامە و ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییانەی كە پەیوەستن بە (دادگای نێودەوڵەتیی تاوانەکان)، ئەگەر ئەم خۆدزینەوەیە هێندەی خودی تاوانەکانیش نەبێ ئەوا هیچی كەمتر نییە.

ئێستاش زیان پێگەیاندن لە بواری جیاجیای ماددی و مەعنەوی و سایکۆلۆژی، بەتایبەت تەعریب بە بەرگە نوێکەیەوە، هەڕەشەی سەرکوتکردنی سەربازیش لەسەر کوردستاندا بەردەوامە،  گومان و ئاماژەی زۆر ڕوون هەن،  كە لەگەڵ بەهێزکردنەوەی سەربازی و ئەمنی و بگرە ئابووریی دەوڵەتی عیراقدا تاوانەکانی دژ بەکورد، کە دەوڵەتی عیراقیان پێ ئەناسرێتەوە، چەند جاری تریش ڕووبدەنەوە. یەکێک لە پێشپێگرتن و ڕێگریكردن لەسەرهەڵدانەوەیان ئەوەیە کە لەپڕۆسەیەکی بە جۆش و خرۆشی میللیدا و بەشێوەیەکی مەدەنیانە و یەکانگیر لەگەڵ چەمکە نێودەوڵەتی، ئەوروپایی، ئیسلامی و جیهانییەكانی عەدالەت و مافەکانی مرۆڤدا، ئەم دەوڵەتە ناچار بکرێت مل بدات بە قەرەبووکردنەوەی ماددی و مەعنەویی یەکەیەکەی خەڵکی کوردستان، بەتایبەت ئەوانەی ئامادەی هەوڵدانن بۆ وەدەستهێنانی قەرەبووکردنەوەیان لەلایەن ئەو دەوڵەتەوە.

بۆ بەرپاکردنی هەڵمەتێکی مەزن و فراوانی لەو شێوەیەدا،  وەک دەستپێک و دەستپێشخەرییەك، كۆمەڵێک لەکوردستانیان، کە لەدامێنی ئەم ڕاگەیاندنەدا ناویان هاتووە و لە دەرەوەی ئایدۆلۆژیا، حزب، چین، ئاین و مەزهەب، جوگرافیا و ڕەگەزدا لەڕۆژی 23ی ئابی 2021، پشت ئەستوور بە هەموو خەڵکی کوردستان، هەڵمەتێكی كوردستانی دەست پێ دەکرێت.

لێرەدا پێویستە ڕاستیێکی گرنگ و بنەڕەتیش ڕوون بكەینەوە، کە ئەم هەڵمەتە بابەتێکە ڕەهەندێكی (حقوقی)یە و دوور و نزیک، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئەلتەرناتیڤی ستراتیژیی کوردایەتی نییە لەمافی چارەنووس و سەربەخۆیی.

هێڵە گشتییەكانی هەڵمەتەكە و شێوە و ناوەرۆكی بەم شێوەیە دەبێت:

- هەڵمەتی تاك بە تاكی خەڵكی كوردستان دەبێت بە هەموو نەتەوە و ئایین و ئایینزاكانیەوە لەهەموو چین و توێژ و شار و شارۆچكە و لادێكانی كوردستانەوە.

-  ئامانجەكەی قەرەبووكردنەوەی ماددی و مەعنەویی خەڵكی كوردستانە، كە لە 100 ساڵی ڕابردوودا هەموو نەوەكانی، زیانی ماددی و مەعنەوییان پێكەوتووە و پێشکەوتن و پەرەسەندنی مرۆیی و ئابووری و سیاسی و کلتووریی کوردستانی دواخستووە و شێواندووە.

- ئەم هەڵمەتە، بزاوتێكی میللی، ناحزبی و ناحكومییە، بەڵام پشتیوانیی مەعنەوی لەهەموو دامەزراوە سیاسی و مەدەنییەكانی كۆمەڵگەی كوردستان و كوردانی تاراوگە و ڕێكخراوە نێودەوڵەتی و هەرێمییەكان و كەسایەتییە جیهانییەكان وەردەگرێت.

-  سكاڵاكان، بەدەر لە گیروگازەكانی یاسا و دەستووریی عیراق و یاسا نێودەوڵەتییەكان، ئاراستەی هەر سێ دەسەڵاتەكەی دەوڵەتی عیراق (دادوەری، یاسادانان و جێبەجێكردن) دەكرێن.

- هاوكات لە پێناو گەیاندنی ڕاستییەكانی هەڵمەتەكە و پەیداكردنی پشتیوانی، بەشێوەیەكی گونجاو، دەسەڵاتی چوارەمی کوردستان (بە سۆسیال میدیای خاوەن بەرپرسیاریەتیشەوە)، عیراق و جیهانی لێ ئاگادار دەكرێنەوە و داوای پشتیوانی و بەدەنگەوەهاتنیان لێ دەکرێت.

- كۆپیەك لەهەر سكاڵایەك بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێكخراوە نێودەوڵەتی و جیهانییەكان و نوێنەرانیان، باڵیۆزخانە و كونسولگەرییەكانی وڵاتان دەنێردرێت. هاوکات بۆ دامەزراوەکانی وەک یەكێتیی ئەوروپا، پەرلەمانی ئەوروپا، دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپی، ڕێکخراوی کۆنگرەی ئیسلامی، کۆمکاری وڵاتانی عەرەب، یەکێتیی ئەفریقیا، ڕێکخراوی ئۆراسیا، ئەندامانی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش و هیتریش دەنێردرێت.

-  کار و ئەرکی ئەو هەڵمەتە تەنیا لە کاروباری سکاڵاکاندا کورت ناکرێتەوە، بەڵکو بۆ پشتیوانی کردنی ئامانجە سەرەکیەکە، چالاکیی تری پێویستیش ئەنجام ئەدا.

- بۆ ئەوەی هەڵمەتەكە ئامانجەكانی خۆی بپێكێت، پێویستە میكانیزمێك بۆ ڕاییكردن و جێبەجێكردنی ئەرك و كارەكانی هەڵمەتەكە دابڕێژرێت.

تێبینی:

هەموو ئەو بەڕێزانەی ئەم نامەیان بە دەست دەگات و لەسەر ناوەرۆکەکەی ڕەزامەند دەبن، بەشدارن لەڕاگەیاندنی هەڵمەتەکە.