حکوومەتی فیدراڵ جارێکی دیکە بەڵێنی پێدانی مووچە بە خەڵکی هەڵەبجە دەداتەوە
لەگەڵ بەڕێوەچوونی یەکەم دانیشتنی دادگاییکردنی عەجاج، گەورە تاوانکاری نوگرە سەلمان، جارێکی دیکە بەڵێنی خەرجکردنی مووچە بۆ خەڵکی هەڵەبجە سەریهەڵداوەتەوە؛ بەڵام نوێنەری رزگاربووانی شاڵاوی ئەنفال لە پارێزگای هەڵەبجە لە بەڵێنەکانی حکوومەتی عێراق بێ ئومێدە و دەڵێت " دەیان ساڵە عێراق دەستی دەستیمان پێدەکات و بەڵێنی قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و زیانمەندبووانی دەستی بەعس ناباتە سەر".
ئەمڕۆ پێنجشەممە، 7ـی ئایاری 2026، فریاد نەجمەدین، بەڕێوەبەری کۆچ و کۆچبەرانی هەڵەبجە بە کوردستان24ـی راگەیاند، ئەو هاووڵاتیانەی پارێزگای هەڵەبجە، کە لە کیمیابارانی 1988دا، ئاوارەی ئێران بوون و دواتر گەڕاونەتەوە و لەلایەن رژێمی بەعسەوە زیندانیکراون، دەبێت بە زیندانی سیاسی هەژمار بکرێن و مووچەیان بۆ ببڕێتەوە.
گوتیشی: چەند ساڵێکە وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق فۆرمێکی پێداوین کە چەندین مەرجی تێدایە و تایبەتە بەو کەسانە لە دەستی رژێمی بەعس ئاوارەی ئێران بوون و لە سەردەمی ئاوارەیی هەڵگری کارتی سپی و سەوز بوون، یاخو پێناسی دیکەی ئاوارەیی و باخی رێگەپێدانی هاتوچۆی نێوان کامپەکانی ئێراندا بۆکراوە و لە نەتەوەیەکگرتووەکاندا ناویان تۆمارە، پاش پڕکردنەوەی فۆرمەکە و سەلماندنی راستی و دروستی بەڵگەنامەکان لەلایەن کونسوڵخانە یان باڵیۆزخانەی ئێران لە هەرێمی کوردستان یان عێراق، ئەو کاتە مافی بڕینەوەی مووچەیان بۆ دەکرێت.
راشیگەیاند، زۆرینەی ئەو هاووڵاتیانەی بەر شاڵاوی ئەنفال کەوتوون یان دوای گەرانەوەیان لە ئێران دەستگیرکراون و ئاخێنراونەتە زیندانەکانی بەعس، فۆرمیان پرکردووەتەوە، بەڵام تائێستا هیچ کەس ناوی نەگەراوەتەوە بۆئەوەی مووچەی بۆ ببڕدرێتەوە.
هەر لەمبارەیەوە، محەممەد هەورامی، نوێنەری رزگاربووانی شاڵاوی ئەنفال لە پارێزگای هەڵەبجە بە کوردستان24ـی گوت " لە سنووری هەڵەبجە 1152 کەس لە دەستی رژێمی بەعس ئاوارەی ئێران بوون، دوای بڕیاری لێبوردنی گشتی بەعس کە لە ئیران گەڕانەوە، جارێکی دیکە کەوتنە بەر شالاوی ئەنفال و زیندانیکران، کەچی تا ئێستا نە قەرەبوو کراونەتەوە نە مووچەشیان بۆ بڕاوەتەوە".
گوتیشی "زۆرینەمان کارتی سپی و سەوزی پەنابەریمان هەیە و فۆرمەکەی وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عیراقمان پڕکردووەتەوە، بەڵام دەیان ساڵە حکوومەتی عێراق نەیتوانیووە قەرەبوومان بکاتەوە و دەستی دەستیمان پێدەکات و لە چاوەڕوانیدا ئیمەی هێشتووەتەوە، لەلاتێکدا دەیان کەسمان لە زیندانی نوگرە سەلمان بەدەستی عەجاج ئازار دراوین و بۆ هەتاهەتایە کاریگەری ئەو ئازار و ئەشکەنجەیە لە جەستە و دەرونماندا دەمێنێتەوە.
عەجاج ئەحمەد کێیە؟
ناوی تەواوی عەجاج ئەحمەد حەردانە و ناسرابوو بە 'جەلادەکەی بەندیخانەی نوگرە سەلمان'، لە هۆزی ئەلبوناسر لە تیرەی "نزار"ە، یەکێک بووە لە سەرپەرشتیارانی زیندانی نوگرە سەلمان لە پارێزگای سەماوە و یەکێکە لە تێوەگلاوانی پرۆسەی بەدناوی ئەنفال لە ساڵی 1988.
عەجاج، دوای رووخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003 لە کەرکووکەوە رووی لە سووریا کردووە و لە ناوچەی جەرەمانە لە نزیک دیمەشق نیشتەجێ بووە، خاوەنی سێ کوڕە و دوو لە کوڕەکانی ئەندامی ڕێکخراوی تیرۆریستی قاعیدە بوون و لە پێکدادانێکدا لە ناوچەی زلوعییە لە نزیک سەڵاحەددین کوژراون.
عەجاج ئەحمەد، دوای 37 ساڵ لە تاوانەکانی جینۆسایدکردن و ئەنفالکردنی کورد، لە 31ـی تەمموزی 2025، واتە رۆژێک لەمەوبەر لەلایەن دەزگای ئاسایشی نیشتمانی عێراق دەستگیر کرا.
کیمیابارانی هەڵەبجە
لە 16ی ئاداری ساڵی 1988دا شاری هەڵەبجە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی عێراق بە چەکی کیمیایی بۆمبارانکرا، زیاتر لە 5000 هاووڵاتی بێتاوان شەهیدبوون، کە ئافرەت و منداڵ و کەسانی بەساڵاچووبوون، هەروەها زیاتر لە 10 هەزار هاووڵاتی دیکەش برینداربوون.
دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق لە 1ی ئاداری ساڵی 2010، كیمیابارانی هەڵەبجەی بە جینۆساید ناساند، بەڵام تا ئێستا قەرەبووی قوربانیان و کەسوکاری قوربانیانی نەکردووەتەوە
لە 28ی شوباتی 2013دا، ئەنجوومەنی کۆمۆنەکانی بەریتانیا بە فەرمی کۆمەڵکوژیی کوردانی باشوور (هەرێمی کوردستان) بە جینۆساید ناساند، هاوکات ئەنجوومەنەکە هانی وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکانیدا، کە بە فەرمی کۆمەڵکوژیی خەڵکی کوردستان لەلایەن رژێمی بەعسەوە بە جینۆساید بناسێنن.
هەروەها لە ساڵی 2017دا پەرلەمانی نەمسا، کیمیابارانی هەڵەبجە و کۆمەڵکوژی ئێزیدییەکانی بە جینۆساید ناساند.