بەهۆی جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە وڵاتانی گرووپی حەوت لە فەرەنسا کۆدەبنەوە

رۆژی دووشەممە 18ی ئایاری 2026، وەزیرانی دارایی وڵاتە پیشەسازییەکانی گرووپی حەوت (G7) لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا کۆدەبنەوە. ئامانجی سەرەکیی کۆبوونەوەکە دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتووە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانە ئابوورییانەی بەهۆی جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە ئاسۆکانی گەشەی ئابوورییان لە جیهاندا لێڵ کردووە.

فەرەنسا، کە سەرۆکایەتیی گرووپی حەوت دەکات، ئەرکێکی سەختی لەسەر شانە بۆ ئەوەی دەرگاکانی گفتوگۆ بە واڵایی بهێڵێتەوە؛ ئەمەش لە کاتێکدایە کە ناکۆکییە بازرگانییەکان بەهۆی باجە گومرگییەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئاڵۆزییە جیۆپۆلەتیکییەکانی زیاتر کردووە.

کەمکردنەوەی پشتبەستن بە چین

یەکێکی دیکە لە تەوەرە سەرەکییەکانی کۆبوونەوەکە، کەمکردنەوەی پشتبەستنە بە چین لە دابینکردنی "رەگەزە دەگمەنەکان" (Rare Earths) کە رۆڵێکی سەرەکییان لە گەشەسەندنی ژیریی دەستکرد و کەرتی تەکنەلۆژیادا هەیە. رۆڵاند لێسکور، وەزیری دارایی فەرەنسا، رایگەیاند: "ئەو شێوازەی ئابووریی جیهانی لە 10 ساڵی رابردوودا گەشەی کردووە، چی دیکە بەردەوام نابێت."

وەزیری دارایی فەرەنسا ئاماژەی بەوەش کرد کە کورتهێنانی بودجەی ئەمریکا، کەمیی داهێنانی تەکنەلۆژیی لە ئەوروپا و هەوڵەکانی چین بۆ زیادکردنی هەناردە و تێپەڕاندنی قەیرانی ناوخۆیی، گوشاری زۆریان خستووەتە سەر بازاڕە جیهانییەکان.

جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسایشی وزە

لاسا کلینگبێیل، وەزیری دارایی ئەڵمانیا، جەختی لەوە کردەوە کە گرووپی حەوت باشترین چوارچێوەیە بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ ئەمریکا بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە جەنگی ئێران. کلینگبێیل گوتی: "ئەم جەنگە زیانێکی گەورەی بە گەشەی ئابووری گەیاندووە، دەبێت هەموو هەوڵێک بدرێت بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ ناوچەکە و دابینکردنی ئاسایشی رێڕەوە ئاوییەکان لە گەرووی هورمز."

فەرەنسا هەوڵ دەدات "سندوقێکی ئامرازی هاوبەش" دروست بکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی شڵەژانی بازاڕی کەرەستە خاوەکان. ئەمەش لە رێگەی رێککەوتنی بازرگانیی ستراتیژی یان دیاریکردنی کوتایی هاوردە و باجی گومرگی.

لە چوارچێوەی ئەم هەوڵانەدا، حکوومەتی فەرەنسا بە بڕی 106 ملیۆن یۆرۆ (124 ملیۆن دۆلار) وەبەرهێنانی کردووە لە پڕۆژەیەکی هاوبەش لەگەڵ ژاپۆن بۆ بەرهەمهێنان و ریسایکلکردنی رەگەزە دەگمەنەکان، کە ئامانج لێی دابینکردنی تەواوی پێویستییەکانی فەرەنسایە تاوەکو ساڵی 2030.

بڕیارە رۆژی سێشەممە وەزیرانی دارایی هەریەکە لە کینیا، بەرازیل، هیندستان و کۆریای باشووریش بەشداریی گفتوگۆکان بکەن، وەک ئامادەکارییەک بۆ لوتکەی سەرۆکەکانی گرووپی حەوت کە لە 15 تاوەکو 17ـی حوزەیران لە شاری ئێڤیانی فەرەنسا بەڕێوەدەچێت.

رەگەزە دەگمەنەکان (Rare Earths)، بریتین لە کۆمەڵێک رەگەزی کیمیایی لە خشتەی خولی (Periodic Table) کە ژمارەیان 17 رەگەزە.

1. بۆچی پێیان دەڵێن "دەگمەن"؟
ئەم کانزایانە لە رووی بڕەوە لەنێو زەویدا کەم نین، لە هەمان کاتیشدا وەک زێڕ و زیو نین کە بە ئاسانی بە شێوەیەکی خاوێن لە شوێنێکدا کۆبووبنەوە. بەڵکو بە ناو کانزاکانی دیکەدا بڵاوبوونەتەوە و جیاکردنەوەیان و پاککردنەوەیان زۆر قورسە، تێچووی زۆرە و زیانی ژینگەییشی هەیە. بۆیە بە "دەگمەن" ناو دەبرێن چونکە دەستکەوتنیان بە شێوەیەکی خاوێن کارێکی سادە نییە.

2. بۆچی لە جیهاندا شەڕیان لەسەرە؟
ئەم کانزایانە بە "ڤیتامینی پیشەسازیی مۆدێرن" دادەنرێن. بەبێ ئەمانە، زۆربەی ئەو تەکنەلۆژیایانەی ئێستا بەکاریان دەهێنین پەک دەکەون. گرنگترین بەکارهێنانەکانیان بریتین لە:

- تەکنەلۆژیای زیرەک: لە دروستکردنی مۆبایلی زیرەک، شاشەی تەلەفزیۆن، کۆمپیوتەر و هارد درایڤدا بەکاردێن.
- وزەی پاک: بۆ دروستکردنی موگناتیسی زۆر بەهێز لە ناو تورباینەکانی با (Wind Turbines) و بزوێنەری سەیارە کارەباییەکاندا پێویستن.
- پیشەسازیی سەربازی: لە دروستکردنی سیستەمی رادار، ئامێری بینینی شەوانە، و سیستەمی ئاراستەکردنی موشەکدا رۆڵی سەرەکییان هەیە.
- ژیریی دەستکرد (AI): پەرەپێدانی ئەو چیپانەی کاری ژیریی دەستکرد دەکەن، پێویستییەکی زۆری بەم ماددانە هەیە.
3. کێ کۆنتڕۆڵی کردوون؟
ئێستا چین بووەتە زلهێزی بێ رکابەر لەم بوارەدا. چین نەک هەر زۆرترین بڕی ئەم کانزایانەی لە خاکی خۆیدا هەیە، بەڵکو لە رووی کارگەی جیاکردنەوە و پاڵاوتنی ئەم کانزایانەشەوە پێش هەموو جیهان کەوتووە و زیاتر لە 80%ـی بازاڕی جیهانیی کۆنتڕۆڵ کردووە.

4. بۆچی لە هەواڵەکاندا باسیان دەکرێت؟
وڵاتانی وەک ئەمریکا، یابان و وڵاتانی گرووپی حەوت (G7) دەترسن لەوەی چین ئەم کانزایانە وەک "چەکێکی سیاسی" بەکاربهێنێت. ئەگەر چین هەناردەی ئەم ماددانە رابگرێت، پیشەسازیی تەکنەلۆژیا و ئۆتۆمبێل لە وڵاتانی رۆژئاوا تووشی شۆک دەبێت. بۆیە ئێستا وڵاتانی گرووپی حەوت G7 هەوڵ دەدەن لە دەرەوەی چین سەرچاوەی نوێ بدۆزنەوە و کارگەی پاڵاوتن لە وڵاتانی خۆیان دروست بکەن تاوەکو پاشکۆی چین نەبن.