ئەمڕۆ رۆژی جیهانیی منداڵانە

ئەمڕۆ 1ی حوزەیران، لە زۆربەی وڵاتاندا بە "رۆژی جیهانیی منداڵان" دیاریکراوە و چالاکیی تایبەت دەکرێت، پەیامەکانی ئەمڕۆ جەخت لە دابینکردنی مافە سەرەتاییەکان و پاراستنی منداڵان لە هەموو توندوتیژییەک دەکەنەوە.

ساڵانە لە رۆژی 1ی حوزەیراندا، جیهان و بەتایبەت رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی عەرەبیدا، رۆژی جیهانیی منداڵان بەرز رادەگرن. ئەم رۆژە وەک دەرفەتێک دەبینرێت بۆ هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە بەرانبەر بە مافەکانی منداڵ و دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام و تەندروست بۆ گەشەکردنیان.

مێژووی دەستنیشانکردنی ئەم رۆژە بۆ ساڵی 1950 دەگەڕێتەوە، کاتێک لەسەر دەسپێشخەریی "یەکێتیی نێودەوڵەتیی دیموکراتی ژنان" لە کۆنفرانسێکدا لە شاری مۆسکۆ لە ساڵی 1949، بڕیار درا 1ی حوزەیران وەک رۆژی "پاراستنی منداڵان" دیاری بکرێت. تا ئێستاش وڵاتانی پێشووی یەکێتیی سۆڤیەت و چەندین وڵاتی دیکەی جیهان بەردەوامن لە یادکردنەوەی ئەم رۆژە.

لە لایەکی دیکەوە، نەتەوە یەکگرتووەکان رۆژی 20ی تشرینی دووەمی هەموو ساڵێکی وەک "رۆژی جیهانیی منداڵ" دیاری کردووە. ئەمەش دوای ئەوە هات کە لە ساڵی 1954 کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان راسپاردەیەکی دەرکرد بۆ ئەوەی هەموو وڵاتان رۆژێک تەرخان بکەن بۆ برەودان بە برایەتی و لێکتێگەیشتنی نێوان منداڵانی جیهان و لەو رۆژەدا یاسای مافەکانی منداڵ راگەیەندرا.

هاوکات لەگەڵ یادی 1ی حوزەیران، رۆژی جیهانیی پاراستنی منداڵان، رێکخراوی (Save the Children)ی نێودەوڵەتی راپۆرتێکی تێروتەسەلی بڵاوکردەوە و تێیدا هۆشداری دەدات کە توندوتیژی دژی منداڵان بە خێراییەکی زیاتر لە بڵاوبوونەوەی خودی ململانێکان روو لە زیادبوونە. ئاماژە بەوەش کراوە کە سەرەڕای زیادبوونی خەرجییە ئەمنییەکان لە جیهاندا، بەڵام منداڵان لە هیچ کاتێکدا بە ئەندازەی ئێستا بێبەرگری و نائارام نەبوون.

رێکخراوی یونیسێف ئاماژە بەوە دەکات کە لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2026دا، منداڵان لە ناوچە جیاجیاکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رووبەڕووی کوشتن، برینداربوون، دەستبەسەرکردن و بێبەشبوون لە خوێندن و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بوونەتەوە.

دۆخی منداڵان لە سووریا و سوودان:

بەگوێرەی راپۆرتەکە، لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا بەهۆی نوێبوونەوەی توندوتیژییەکان لە مانگی کانوونی دووەمی 2026دا، نزیکەی 200 هەزار کەس ئاوارە بوون کە نیوەیان منداڵن. هەروەها لە شاری کۆبانی لانی کەم پێنج منداڵ بەهۆی نەبوونی خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان و سەرما و سۆڵەی زستانەوە گیانیان لەدەستداوە.

لە سوودانیش، تەنیا لە ماوەی مانگی کانوونی دووەمی 2026دا، کوژرانی لانی کەم 20 منداڵ پشتڕاستکراوەتەوە، کە زۆربەیان لە ویلایەتەکانی کوردوفان و دارفۆر بوون.

ئامارەکان لە ئێران و فەلەستین:

راپۆرتەکە وردەکاری مەترسیدار لەسەر دۆخی منداڵان لە ئێران دەخاتە روو و رایدەگەیەنێت کە بەگوێرەی زانیارییەکان، زیاتر لە 144 منداڵ کوژراون و ژمارەیەکی زۆری دیکەش بریندار یان دەستبەسەر کراون. یونیسێف داوای لە دەسەڵاتدارانی ئێران کردووە کۆتایی بە دەستبەسەرکردنی منداڵان بهێنن و بییانپارێزن.

سەبارەت بە کەرتی غەززە، سەرەڕای هەبوونی ئاگربەستێکی لەرزۆک، بەڵام لە مانگی کانوونی دووەمی2026دا کوژرانی 37 منداڵ تۆمارکراوە. لە کەناری رۆژئاوا و قودسی رۆژهەڵاتیش، تەنیا لە مانگی کانوونی یەکەمی ئەمساڵدا 2 منداڵ کوژراون و 25ی دیکەش بریندار بوون، کە ئەمەش وایکردووە خێزانەکان لە دڵەراوکێیەکی بەردەوامدا بژین.

یەمەن و لوبنان:

لە بەشێکی دیکەی راپۆرتەکەدا هاتووە، منداڵانی یەمەن هێشتا بەدەست ناسەقامگیری ئابووری و بەدخۆراکییەکی بەرفراوانەوە دەناڵێنن. لە لوبنانیش، خێزانەکان هێشتا بەدەست کاریگەرییەکانی جەنگی دوایی و ترسی بەردەوام لە بۆردومان دەناڵێنن و نەیانتوانیوە بگەڕێنەوە سەر ژیانی ئاسایی خۆیان.

یونیسێف لە کۆتایی راپۆرتەکەیدا جەخت دەکاتەوە کە توندوتیژی دژی منداڵان لە ساڵی 2026دا گەیشتووەتە ئاستێکی قبوڵنەکراو و داوا لە هەموو لایەنەکان دەکات پابەندی یاسا نێودەوڵەتییەکان بن، چونکە تاکە رێگە بۆ رزگارکردنی منداڵان تەنیا "ئاشتی"یە.

تۆمارە مێژووییەکان:

لە ساڵی 2005وە تا ئێستا، زیاتر لە 400,000 پێشێلکاریی گەورە دژی منداڵان لە 33 وڵاتی جیهان سەلمێنراون. لەو ماوەیەدا نزیکەی 160,000 منداڵ کوژراون یان کەمئەندام بوون، هەروەها زیاتر لە 100,000 منداڵ لە لایەن گروپە چەکدارەکانەوە بۆ شەڕکردن بەکارهێنراون.

ئەنجەر ئاشینگ، سەرۆکی جێبەجێکاری رێکخراوی "Save the Children" لە لێدوانێکدا رایگەیاند: "جیهان لە قۆناخێکی مەترسیداردایە. پێشێلکارییەکان گەیشتوونەتە ئاستێکی پێوانەیی و پێویستە پاراستنی منداڵان لە ناوەندی بایەخی هەموو لایەک بێت، چونکە سیستمە مرۆییەکان و نەتەوە یەکگرتووەکان لە بەردەم لاوازییەکی زۆردان."

1. رەگ و ریشەی مێژوویی (کۆنفرانسی جنێڤ 1925)

هەرچەندە یادکردنەوەکە لە ساڵی 1950وە دەستی پێکردووە، بەڵام بیرۆکەکە بۆ ساڵی 1925 دەگەڕێتەوە. لەو ساڵەدا، کۆنفرانسێکی جیهانی لە جنێڤ بۆ "بەرژەوەندیی منداڵان" بەسترا. لەوێدا بۆ یەکەمجار باس لەوە کرا، کە منداڵان پێویستیان بە پاراستنی تایبەت هەیە، بەڵام رۆژێکی دیاریکراو جێگیر نەکرا تا ساڵی 1949.

2. بۆچی 1ی حوزەیران دیاری کرا؟ (کارەساتی لیدیس)

یەکێک لە هۆکارە سەرەکییە مرۆیی و مێژووییەکانی هەڵبژاردنی ئەم رۆژە، پەیوەندی بە رووداوەکانی جەنگی جیهانی دووەمەوە هەیە:

کۆمەڵکوژی لیدیس (Lidice Massacre): لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1942، سوپای نازییەکان لە گوندێکی چیکۆسلۆڤاکیا بە ناوی "لیدیس" کۆمەڵکوژییەکی گەورەیان ئەنجامدا. لەو تاوانەدا دەیان منداڵ کوژران و بێسەروشوێن کران.

دوای جەنگ، "یەکێتیی نێودەوڵەتی دیموکراتی ژنان" لە ساڵی 1949 لە مۆسکۆ کۆبوونەوە و بڕیاریاندا 1ی حوزەیران وەک رۆژێک بۆ "پاراستنی منداڵان" دیاری بکەن، بۆ ئەوەی رێگری بکرێت لە دووبارەبوونەوەی ئەو تاوانانەی لە کاتی جەنگدا بەرانبەر منداڵان دەکران.

3. ناوەرۆکی رێککەوتن و ئامانجەکان

ئەو رێککەوتنەی لە ساڵی 1949 واژۆ کرا، تەنیا بۆ ئاهەنگگێڕان نەبوو، بەڵکو لەسەر ئەم خاڵە جەوهەرییانە رێککەوتن:

• مافی مانەوە: دابینکردنی خۆراک و دەرمان بۆ ئەو منداڵانەی لە دوای جەنگ بێسەرپەرشت و برسی مابوون.
• دژایەتیکردنی کاری منداڵ: رێگریکردن لە بەکارهێنانی منداڵ بۆ کارە قورسەکان.
• مافی پەروەردە: هەموو منداڵێک دەبێت دەرفەتی خوێندنی بۆ بڕەخسێت.
• پاراستن لە جەنگ: دوورخستنەوەی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکان.

4. گەشەکردنی یاسایی (نەتەوە یەکگرتووەکان)

دواتر نەتەوە یەکگرتووەکان هاتە ناو بابەتەکە و چوارچێوەیەکی یاسایی جیهانیی دیکەی پێبەخشی:

لە ساڵی 1959 "جاڕنامەی مافەکانی منداڵ" پەسەند کرا.
لە ساڵی 1989 "رێککەوتننامەی مافەکانی منداڵ" (CRC) نووسراوە، کە تێیدا بە وردی باس لە 54 ماددە دەکرێت کە مافی مەدەنی، سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی منداڵان دەپارێزن.

ئەم رۆژە لە کاتێکدا یاد دەکرێتەوە، کە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەردەوام هۆشداری دەدەن لە دۆخی منداڵان لەو ناوچانەی تووشی جەنگ و قەیران بوون، و جەخت دەکەنەوە کە پێویستە مافی خوێندن، تەندروستی و ژیانێکی سەربەرزانە بۆ هەموو منداڵێک بەبێ جیاوازی دابین بکرێت.