داهات و خەرجییەکانی حەوت ساڵی رابردووی حکوومەتی کوردستان بڵاوکرایەوە

فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی پڕۆژەی خزمەتی هەواڵدا، راپۆرتێکی گشتگیر و وردی لەسەر شەفافییەت، داهات و خەرجییەکانی حکوومەت بۆ ساڵەکانی 2019 تاوەکو 2025 بڵاوکردەوە. 

راپۆرتەکە بە وردی تیشک دەخاتە سەر پشکی هەرێمی کوردستان لە یاسای بودجەی گشتیی عێراق، داهاتە ناوخۆیی و نەوتییەکان، خەرجییە مانگانە و ساڵانەکان، هەروەها پرۆسەی دابەشکردنی مووچە لەکاتی قەیرانەکاندا. 

سەرجەم داتاکانی ئەم راپۆرتەش لەلایەن دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵ و دیوانی چاودێریی دارایی هەرێمی کوردستانەوە پەسەندکراون.

پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی عێراق

بەپێی یاسای بودجەی عێراق، پشکی هەرێمی کوردستان هاوتایە بە رێژەی %12.67ـی کۆی بودجەی گشتیی عێراق بەدەر لە بودجەی وەبەرهێنان و پەرەپێدانی پارێزگاکان. لە کاتێکدا بەپێی دوایین سەرژمێریی ساڵی 2024، رێژەی دانیشتووانی هەرێم %14.1ـی عێراق پێکدەهێنێت.

 لە حەوت ساڵی رابردوودا، کۆی گشتیی پشکی هەرێمی کوردستان لەو یەک کوادریلیۆن و 155 ترلیۆن دینارەی بودجەی عێراق، بڕی 146.4 ترلیۆن دینار دیاری کرابوو، بەڵام تەنیا 33.4 ترلیۆن دینار نێردراوە. بەمەش تەنیا %2.8ـی کۆی بودجەی عێراق گەیشتووەتە هەرێمی کوردستان.

وردەکاریی داتاکانی بودجە و پشکی کوردستان بە ترلیۆن دینار:

- ساڵی 2019: بودجەی عێراق 133.1 تریلیۆن، پشکی هەرێم 16.8 تریلیۆن، دوای لێبڕین 9.7، پارەی نێردراو 5.3، پارەی نەنێردراو 4.4 تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2020: بودجەی عێراق 148 تریلیۆن،  پشکی هەرێم 18.7 تریلیۆن، دوای لێبڕین سفر، پارەی نێردراو 2.1، پارەی نەنێردراو سفر تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2021: بودجەی عێراق 129.9 تریلیۆن،  پشکی هەرێم 16.4 تریلیۆن، دوای لێبڕین 11.4، پارەی نێردراو 1.2، پارەی نەنێردراو 10.2 تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2022: بودجەی عێراق 122 تریلیۆن، پشکی هەرێم 15.4 تریلیۆن، دوای لێبڕین سفر، پارەی نێردراو 0.4، پارەی نەنێردراو سفر تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2023: بودجەی عێراق 198.9 تریلیۆن،  پشکی هەرێم 25.2 تریلیۆن، دوای لێبڕین 16.4، پارەی نێردراو 4.6، پارەی نەنێردراو 11.7 تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2024: بودجەی عێراق 211.8 تریلیۆن، پشکی هەرێم 26.8 تریلیۆن، دوای لێبڕین 20.9، پارەی نێردراو 10، پارەی نەنێردراو 10.8 تریلیۆن بووە.

- ساڵی 2025: بودجەی عێراق 211.8 تریلیۆن، پشکی هەرێم 26.8 تریلیۆن، دوای لێبڕین 20.9، پارەی نێردراو 9.5، پارەی نەنێردراو  11.3 تریلیۆن بووە.

خەرجییەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان

کۆی خەرجیی کردارەکیی ساڵی 2025 بڕی 14.3 ترلیۆن دینار بووە. حکوومەت پێویستی بە نزیکەی 16.5 ترلیۆن دینارە وەک خەرجی گشتی لە ساڵێکدا.

ساڵی رابردوو بڕی 10 ترلیۆن دینار تەنیا بۆ مووچە خەرجکراوە. نزیکەی یەک ترلیۆن دینار بۆ پرۆژە ستراتیژییەکان، 482 ملیار دینار بۆ دابینکردنی کارەبا و شایستەی دارایی کۆمپانیاکان، هەروەها بڕی 2.7 ترلیۆن دیناریش وەک خەرجیی بەکاربردن تەرخانکراوە.

 جگە لە مووچە، مانگانە لە نێوان 130 بۆ 160 ملیار دینار بۆ بەڕێوەبردنی دامودەزگاکان و خزمەتگوزارییەکان خەرج دەکرێت.

خەرجییە مانگانەکانی حکوومەت:

- پێشینەکان و بەخشین: 64,000,000,000 دینار.

- چاککردنی رێگاوبان و ئاوەدانیی پارکەکان: 30,000,000,000 دینار.

- پاککردنەوەی شارەکان و نەخۆشخانەکان: 12,000,000,000 دینار.

- کڕینی سووتەمەنی بۆ فەرمانگەکان: 8,000,000,000 دینار.

- دەرمان و پێداویستیی پزیشکی: 7,000,000,000 دینار.

- خواردنی زیندانییان و نەخۆشەکان: 7,000,000,000 دینار.

- کرێی باڵەخانەکان: 2,000,000,000 دینار.

- کرێی مامۆستایانی وانەبێژ و گرێبەستەکان: 42,623,920,000 دینار.

- وەبەرهێنان و پەرەپێدان: 90,000,000,000 دینار.

- دابینکردنی دارایی بۆ وەزارەتی دارایی فیدراڵ: 120,000,000,000 دینار.

داهاتەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان

کۆی داهاتی هەرێمی کوردستان لە حەوت ساڵی رابردوودا 51.3 ترلیۆن دینار بووە و پێکهاتووە لە داهاتی نەوتی و نانەوتی. سەرچاوەکانی داهات بەم شێوەیە پۆلێن کراون:

1. داهاتی نەوت رێژەی %44ـی کۆی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

2. داهاتی وەزارەتەکان رێژەی %27ـی کۆی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

3. داهاتی گومرگ رێژەی %18ـی کۆی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

4. داهاتی باج رێژەی %10ـی کۆی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

بڕی فرۆشتنی نەوت لە ساڵەکاندا بەم جۆرە بووە:

- ساڵی 2019 بڕی 4,340,355,000,000 دینار بووە.

- ساڵی 2020 دابەزیوە بۆ 3,007,957,000,000 دینار.

- ساڵی 2021 بەرزبووەتەوە بۆ 5,557,000,000,000 دینار.

- ساڵی 2022 گەیشتووەتە 7,777,096,000,000 دینار.

- لە سەرەتای ساڵی 2023 تەنیا 1,895,538,000,000 دینار بووە و دواتر فرۆشتن راگیراوە.

سەرەڕای قەیرانەکان، حکوومەتی هەرێمی کوردستان توانیویەتی بەم شێوەیە مووچە دابەش بکات:

- ساڵی 2019: 12 مووچە دابەشکراوە.

- ساڵی 2020: هەشت مووچە دابەشکراوە.

- ساڵی 2021: 12 مووچە دابەشکراوە.

- ساڵی 2022: 12 مووچەی تەواو دابەشکراوە.

-  ساڵی 2023: نۆ مووچە دابەشکراوە.

- سـاڵی 2024: 11 مووچە دابەشکراوە.

لە ماوەی حەوت ساڵدا تەنیا 10 مووچە دابەش نەکراوە، هۆکارەکەشی راستەوخۆ دەکەوێتە ئەستۆی حکوومەتی فیدراڵی. هاوکات رێژەی %49ـی مووچە لەسەر داهاتی ناوخۆ دراوە. لە ئێستادا حکوومەت مانگانە پێویستی بە 980 ملیار تاوەکو یەک ترلیۆن دینارە بۆ مووچە و کۆی ژمارەی مووچەخۆران 1,190,391 کەسە.

وردەکاریی ژمارەی مووچەخۆران و سوودمەندان و تەرخانکردنی پارەی مانگانەیان:

- فەرمانبەری هەمیشەیی، 382,350 کەس، 366,384,000,000 دینار.

- خانەنشینی شارستانی، 201,337 کەس، 126,771,000,000 دینار.

- هێزەکانی پێشمەرگە، 152,182 کەس، 123,010,000,000 دینار.

- هێزەکانی ناوخۆ، 87,505 کەس، 105,636,000,000 دینار.

- خانەنشینی پێشمەرگە، 139,015 کەس، 96,057,000,000 دینار.

- هێزەکانی ئاسایش، 42,896 کەس، 67,063,000,000 دینار.

- کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان، 83,224 کەس، 36,766,000,000 دینار.

- فەرمانبەری گرێبەست، 30,937 کەس، 13,838,000,000 دینار.

- تۆڕی کۆمەڵایەتی، 70,945 کەس، 10,292,000,000 دینار.

- کۆی گشتی: 1,190,391 کەس، 945,817,000,000 دینار.

ژمارەی فەرمانبەران، مامۆستایانی گرێبەست، وانەبێژان و مووچەخۆرانی دیکەی سەر داهاتی ناوخۆ:

- کرێی وانەبێژیی وەزارەتی پەروەردە، 37,933 کەس، 18,577,850,000 دینار.

- کرێی وانەبێژیی وەزارەتی خوێندنی باڵا، 3,449 کەس، 1,939,750,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر داهاتی ناوخۆ، 36,790 کەس، 18,202,132,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر بودجەی ئاسایش، 5,167 کەس، 2,494,998,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر داهاتی فەرمانگەکان، 1,026 کەس، 454,025,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر پێشینەی مانگانە، 1,201 کەس، 438,246,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر داهاتی پەرەپێدان، 750 کەس، 336,420,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر کرێی رۆژانە، 466 کەس، 178,564,000 دینار.

- گرێبەست لەسەر هاندان، نۆ کەس، 1,935,000 دینار.

- کۆی گشتی: 86,791 کەس، 42,623,920,000 دینار.