داتا داراییەکانی بودجەی گشتیی عێراق هەڵەی گەورە و سیستماتیک دەسەلمێنن

داتا داراییەکانی بودجەی گشتیی عێراق لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا لە 2005ـەوە تاوەکو 2025، بوونی هەڵەیەکی گەورە و سیستماتیک دەسەلمێنن، کە ئامانج لێی کەمکردنەوەی شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستانە.

فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکوومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ دووشەممە 9ی شوباتی 2026 بڵاویکردەوە، حکوومەتی  فیدراڵی عێراق لە رێگەی فراوانکردنی بێ پێشینەی "خەرجییە سیادییەکان" و جێبەجێکردنی میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"، شایستە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستانی لە مافێکی جێگیرەوە بۆ تەنیا ژمارەیەک لەسەر کاغەز گۆڕیوە.

فراوانبوونی "چەقۆی سیادی" و کەمکردنەوەی پشکی هەرێم

خەرجییە سیادییەکان کە لە ساڵی 2005دا تەنیا لە چوارچێوەی (سەرۆکایەتییەکان، وەزارەتەکانی دەرەوە و بەرگری) کورت دەبووەوە، لە بودجەی ساڵانی (2023-2025)دا زیاد کراون و گەیشتوونەتە نزیکەی 47.4 ترلیۆن دیناری ساڵانە.

ئەم گەورەبوونە لە رێگەی تێهەڵکێشکردنی چەندین بڕگەی قەبە وەک (تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت، بودجەی حەشدی شەعبی و قەرزەکان) بووە لەژێر ناوی "سیادی"، تەنیا بۆ ئەوەی پێشوەختە و پێش گەیشتنی پارە بە هەرێم، لە پشکەکەی ببڕدرێت.

بەهۆی ئەم سیاستە، هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی 8.7 ترلیۆن دینار لە پشکی خۆی، بەشدارە لە دابینکردنی ئەو خەرجییانەدا.

دۆسیەی قەرزەکان؛ 26 بەرامبەر 1

لە دۆسیەی قەرزە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکاندا، ستەمێکی دارایی ئاشکرا بەرامبەر هەرێم دەکرێت. لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان پابەند کراوە بە دانەوەی 1.6 ترلیۆن دینار ساڵانە وەک پشکی خۆی لە دانەوەی قەرزە سیادییەکانی عێراق، بەڵام لە بەرامبەردا تەنها 62.4 ملیار دینار لەو قەرزانە وەک پشک وەردەگرێت. بەمەش هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر هەر یەک دۆلار کە وەک قەرز وەریدەگرێت، بڕی 26 دۆلار بۆ دانەوەی ئەو قەرزانە دەدات کە حکوومەتی  فیدراڵ لە ناوچەکانی دیکەی عێراق خەرجی کردوون.

"خەرجیی فیعلی" و سزای بەکۆمەڵ

حکوومەتی  فیدراڵ بە چەسپاندنی میکانیزمی "خەرجیی فیعلی" لەبری "تەرخانکردنی پەسەندکراو"، بودجە و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی بەستووەتەوە بە ئاستی جێبەجێکردنی پڕۆژەکان لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوور. ئەمە سزایەکی داراییی بەکۆمەڵە، چونکە بەپێی ماددەی (121/سێیەم)ی دەستوور، پشکی هەرێم دەبێت لەسەر بنەمای "پێداویستی" و "ڕێژەی دانیشتووان" بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتەکانی بەغدا چەند پارە خەرج دەکەن. ئەم رێکارە وای کردووە هەر کاتێک پڕۆژەیەک لە شارەکانی دیکەی عێراق پەک بکەوێت، پشکی هەرێمیش بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کەم بێتەوە.