جەنگ بەردەوامە، ئایا نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێتە فریادڕەس؟
سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە ئەمریکا و ئیسرائیل کرد "دەستبەجێ" جەنگ رابگرن، هاوکات چەند داوایەکیشی لە ئێران هەبوو، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، ئایا ئەو رێکخراوە دەتوانێت جەنگەکە بوەستێنێت؟.
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێز، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمڕۆ 2ـی نیسانی 2026، "ژان ئارنۆ" نێردەی تایبەتی خۆی بۆ ناوچەکە ڕەوانە کردووە؛ مەبەست لێی پشتیوانیکردنی هەوڵە دیپلۆماسییەکانە بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ. گۆتێرێز هاوکات داوای لە کۆماری ئیسلامیی ئێران کرد کە هێرشکردنە سەر دراوسێکانی ڕابگرێت و ڕێز لە ئازادیی هاتوچۆ لە ڕێڕەوە ئاوییە هەستیارەکاندا بگرێت.
هاوکات جەختی کردەوە، "ململانێکان بە شێوەیەکی خۆکار کۆتاییان نایەت، بەڵکوو بە بڕیاری سەرکردەکان دەبێت؛ بژاردەی ئاشتی هێشتا لەبەردەستدایە و پێویستە ئێستا ئەو بڕیارە بدرێت."
رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) لە 24ـی تشرینی یەکەمی 1945 بە فەرمی دامەزرا، لە راستیدا ئەو رێکخراوە دوای جەنگی جیهانیی دووەم وەک جێگرەوەی "کۆمەڵەی نەتەوەکان" دروست کرا و ئامانج لێی رێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگی دیکەی وێرانکەر و پاراستنی ئاشتییە لە جیهاندا. پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە 26ی حوزەیرانی 1945 لە سان فرانسیسکۆ لەلایەن نوێنەرانی 50 وڵاتەوە واژۆ کرا، بەڵام لە مانگی تشرینی یەکەمدا چووە بواری جێبەجێکردنەوە.
285 ململانێی چەکداری لە تەمەنی "یو ئێن"دا
ژمارەی وردی شەڕەکان لە ئاستی جیهاندا جێگەی مشتومڕە، چونکە بەپێی پێناسەی "جەنگ" (ئایا پێکدادانی بچووکە یان جەنگی گشتگیر) دەگۆڕێت، بەپێی ئامارە نێودەوڵەتییەکان وەک پەیمانگای توێژینەوەی ئاشتیی ئۆسلۆ (PRIO)، لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1945 تا ئەمڕۆ، زیاتر لە 285 ململانێی چەکداری لە ئاستی جیهاندا تۆمار کراون.
لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، بەهۆی بوونی زیاتر لە 56 ململانێ لە یەک کاتدا لە سەرانسەری جیهان، ساڵی 2024 و 2025 بە یەکێک لە خوێناویترین ساڵەکان دادەنرێت.
پشکی شێر بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لە سەرەتای دامەزراندنی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەکێک بووە لەو ناوچانەی زۆرترین ناسەقامگیریی بەخۆوە بینیوە، گرنگترین شەڕەکان بریتین لە،
- یەکەم جەنگی عەرەب و ئیسرائیل، ئیسرائیل دژی (میسر، ئوردن، سووریا، عێراق، لوبنان)، ساڵی 1948.
- قەیرانی سوێس، میسر دژی (بەریتانیا، فەڕەنسا، ئیسرائیل)، ساڵی 1956.
- جەنگی شەش رۆژە، ئیسرائیل دژی (میسر، سووریا، ئوردن)، ساڵی 1967.
- جەنگی تشرین (یۆم کیپوور)، میسر و سووریا دژی ئیسرائیل، ساڵی 1973.
- جەنگی ئێران و عێراق، کۆماری ئیسلامیی ئێران دژی ڕژێمی بەعس، ساڵی 1980 - 1988.
- جەنگی کەنداو (داگیرکردنی کوێت)، هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی عێراق، ساڵی 1990 – 1991.
- داگیرکردنی عێراق، ئەمریکا و بەریتانیا دژی رژێمی سەدام حوسێن، ساڵی 2003.
- جەنگی ناوخۆی سووریا، حکوومەتی سووریا، ئۆپۆزسیۆن، داعش، کورد، 2011 – ئێستا.
- جەنگی دژی داعش، عێراق و هاوپەیمانان دژی رێکخراوی داعش، 2014 – 2017.
- جەنگی ناوخۆی یەمەن، حووسییەکان دژی حکوومەتی یەمەن و سعوودیە، 2015 - ئێستا.
- جەنگی غەززە و پەرەسەندنەکان، ئیسرائیل دژی حەماس، حیزبوڵڵا و ئێران، 2023 - 2026.
ئەو ژمارانەی سەرەوە تەنیا جەنگە گەورەکانن، ئەگەر راپەڕینەکان (وەک ڕاپەڕینی ساڵی 1991ی کورد)، شەڕە ناوخۆییە بچووکەکان و کودەتا سەربازییەکان ئەژمار بکەین، ژمارەکە زۆر لەوە زیاتر دەبێت. تەنیا لە ساڵی 2025دا، نزیکەی 10 ململانێی چەکداریی جیاواز لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە چالاکی ماونەتەوە.
172 رێککەوتنی ئاشتیی نێودەوڵەتی
رۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان لە راگرتنی شەڕەکاندا بابەتێکی ئاڵۆزە، چونکە ئەم رێکخراوە سوپایەکی سەربەخۆی نییە و بڕیارەکانی پشت بە کۆدەنگیی وڵاتانی ئەندام دەبەستن (بەتایبەت پێنج ئەندامە هەمیشەییەکەی ئەنجوومەنی ئاسایش)، بە گشتی، نەتەوە یەکگرتووەکان زیاتر لە رێگەی نێوەندگیریی دیپلۆماسی و ناردنی هێزی ئاشتیپارێز (کڵاوشینەکان) رۆڵی هەبووە.
نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1945ەوە تا ئێستا، سەرپەرشتیی زیاتر لە 172 ڕێککەوتنی ئاشتیی نێودەوڵەتیی کردووە کە بوونەتە هۆی کۆتاییهێنان بە ململانێ چەکدارییەکان. هەروەها تا ئێستا 71 ئەرکی ئاشتیپارێزیی لە سەرانسەری جیهاندا ئەنجام داوە، بەپێی توێژینەوەکانی وەک پڕۆژەی ململانێی زانکۆی "ئۆپسالا" و ئاماری خودی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئامارەکان بەم شێوەیەن:
- رێگریکردن لە جەنگ، 28 جار، ئەو رێکخراوە توانیویەتی ململانێیەکان پێش تەقینەوەی راستەوخۆ کپ بکاتەوە.
- ئەرکی ئاشتیپارێزی سەرکەوتوو:** 17 ئەرک؛ وەک ڕاپەڕاندنی ئەو ئەرکە لە وڵاتانی کەمبۆدیا، نامیبیا، ئێلسالڤادۆر، سیرالیۆن و لیبیریا.
- کۆتاییهێنان بە شەڕی درێژخایەن، زیاتر لە 10 جار؛ لە ڕێگەی ڕێککەوتنی ئاشتییەوە (وەک شەڕی ئێران و عێراق).
- نێوەندگیریی دیپلۆماسی، زیاتر لە 70 ساڵ؛ نەتەوە یەکگرتووەکان ساڵانە لە سەدان کێشەی سنووری و سیاسی نێوەندگیری دەکات.
- ئەرکە چالاکەکانی ئێستا (2026)، 11 ئەرک؛ راپەڕاندنی ئەو ئەرکە لە ناوچەکانی وەک لوبنان (UNIFIL)، قوبرس و باشووری سوودان.
شکستەکان
لەبەرامبەر ئەو سەرکەوتنانەدا، چەند شکستێکی گەورەش هەبووە کە تێیدا ڕێکخراوەکە نەیتوانیوە بەر بە کوشتار بگرێت، وەک:
- رواندا (1994) نەتوانرا بەر بە جینۆساید بگیرێت.
- بۆسنە (1995) کۆمەڵکوژیی سێبرێنیتسا لەکاتێکدا ڕووی دا کە ناوچەکە لەژێر پاراستنی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بوو.
- سووریا و غەززە، بەهۆی بەکارهێنانی مافی "ڤیتۆ" لەلایەن وڵاتە زلهێزەکانەوە، ڕێکخراوەکە زۆرجار دەستەوستان بووە.
ئاستەنگەکانی بەردەم وەستاندنی جەنگی ئێران
زۆربەی چاودێران لەسەر ئەوە هاوڕان کە نەتەوە یەکگرتووەکان بە تەنیا ناتوانێت کۆتایی بە جەنگی ئێران بهێنێت، ئەگەر ئیرادەی سیاسیی وڵاتە زلهێزەکان (ئەمریکا، ڕووسیا، چین) لەسەر بەردەوامیی جەنگ بێت؛ بەڵام دەتوانێت ببێتە تاکە "پرد" کە لە کۆتاییدا لایەنەکان لەسەر مێزی گفتوگۆ بۆ واژۆکردنی ئاگربەست کۆبکاتەوە.
نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی وڵاتە خاوەن هەژموونەکاندا (وەک ئێران کە هاوپەیمانی ڕووسیا و چینە) تووشی چەند ئاستەنگێکی سەرەکی دەبێت. یەک لەو ئاستەنگانە مافی ڤیتۆیە؛ هەر بڕیارێکی توند دژی ئێران یان بۆ وەستاندنی جەنگێک کە بەرژەوەندیی زلهێزەکانی تێدا بێت، ڕەنگە لەلایەن ڕووسیا یان چینەوە ڤیتۆ بکرێت.
نەتەوە یەکگرتووەکان بەهۆی نەبوونی هێزی سەپێنەر، ناتوانێت وڵاتێک ناچار بکات جەنگ ڕابگرێت ئەگەر ئەو وڵاتە خۆی نەیەوێت، مەگەر بە بەکارهێنانی هێزی سەربازیی نێودەوڵەتی کە ئەوەش ڕەزامەندیی هەموو ئەندامە هەمیشەییەکانی دەوێت. ئەگەرچی ئەو ڕێکخراوە ناتوانێت بە زۆر جەنگەکە بوەستێنێت، بەڵام سکرتێری گشتی دەتوانێت وەک نێوەندگیرێکی بێلایەن کار بکات بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان. هەروەها ئەنجوومەنی ئاسایش دەتوانێت سزای توند بسەپێنێت کە توانای دارایی و سەربازیی وڵاتەکە بۆ بەردەوامبوون لە جەنگ لاواز بکات، وەک ئەوەی لە کۆتایی جەنگی ئێران و عێراق (1988) کردی کاتێک گرووپی UNIIMOGی بۆ چاودێریی ئاگربەستەکە نارد.