دوازدهمین سالگرد فاجعهی شنگال
از حکم تاریخی دادگاه پاریس تا بنبست در بازسازی و بازگشت آوارگان
در دوازدهمین سالگرد حمله تروریستی داعش به شنگال، دادگاه جنایی پاریس در حکمی تاریخی اقدامات این گروه را نسلکشی به رسمیت شناخت، اما چالشهای اداری و تنشهای سیاسی همچنان مانع بازگشت هزاران آواره کورد ایزدی به دیار خود است.
در آخرین تحول حقوقی در پروندهی پیگیری جنایات علیه اقلیت ایزدی، دادگاه جنایی پاریس در ۲۰ مارس ۲۰۲۶ (۳۰ اسفند ۱۴۰۴) طی حکمی تاریخی، "صبری اسید"، از اعضای فرانسوی گروه داعش را بهصورت غیابی به حبس ابد محکوم کرد. این دادگاه اتهام وی را نسلکشی و جنایت علیه بشریت اعلام کرد. این رأی، نخستین موردی است که دستگاه قضایی فرانسه بهصراحت اقدامات داعش علیه جامعهی ایزدی را بهعنوان نسلکشی به رسمیت میشناسد.
همزمان با این دستاورد حقوقی، بر اساس جدیدترین گزارشهای نظارتی که در ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد و تیر ۱۴۰۵) منتشر شده، روند اجرای "قانون حمایت از بازماندگان ایزدی" در عراق با کندی اداری روبروست؛ بهطوری که تاکنون پروندهی ۲٬۴۹۶ بازمانده تأیید شده و تنها ۲٬۲۱۶ نفر از آنان موفق به دریافت مستمری شدهاند. امروز، ۳ اوت ۲۰۲۶ (۱۲ مرداد ۱۴۰۵)، دوازدهمین سالگرد آغاز حمله گسترده داعش به شنگال است؛ تهاجمی که در ۳ اوت ۲۰۱۴ (۱۲ مرداد ۱۳۹۳) آغاز شد و فاجعهای عمیق را برای این اقلیت مذهبی رقم زد.
روایت تهاجم بیرحمانه به شنگال و آغاز آوارگی
حمله غافلگیرانه داعش به منطقهی کوهستانی شنگال در شمال عراق، حدود ۲ ماه پس از سقوط شهر موصل در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۴ (۲۰ خرداد ۱۳۹۳) رخ داد. شبهنظامیان با ورود به این منطقه، مردان و پسران جوان ایزدی را در روستاها بهسرعت از زنان و کودکان جدا کردند. مردان زیادی در دم کشته شدند و زنان و دختران بهعنوان اسیر و برده جنسی به بازارهای بردهفروشی داعش منتقل شدند.
شمار زیادی از خانوادهها برای گریز از این یورش وحشیانه، به ارتفاعات سختگذر کوه شنگال پناه بردند؛ جایی که روزها بدون آب، غذا و مسیر خروج امن در محاصره ماندند. بخشی از این آوارگان بعدها از راه مناطق تحت کنترل کوردهای سوریه خود را به دولت اقلیم کوردستان رساندند و گروهی دیگر نیز به کشورهای اروپایی، آمریکا، کانادا و استرالیا مهاجرت کردند.
آمارهای تکاندهنده از فاجعهی انسانی و پاکسازی هویتی
بر اساس آمارهای رسمی اداره امور ایزدیها در دولت اقلیم کوردستان که پیشتر در گزارشهای خبرگزاری گاردین منعکس شده، در روزهای نخست حمله داعش، ۱٬۲۹۳ شهروند ایزدی جان خود را از دست دادند و ۶٬۴۱۷ نفر نیز ربوده شدند. از مجموع ربودهشدگان، ۳٬۵۴۸ نفر زن و دختر بودند که در چنگال این گروه اسیر شدند. همچنین تخریب یا انفجار ۶۸ زیارتگاه و مکان مذهبی ایزدیها نشاندهنده تلاش سیستماتیک داعش برای پاکسازی هویتی و فرهنگی این اقلیت بود.
نهادهای بینالمللی از جمله کمیسیون تحقیق سازمان ملل متحد در گزارش رسمی خود در ۲ اوت ۲۰۲۴ (۱۲ مرداد ۱۴۰۳) تأکید کردند که این تهاجم، یک کارزار سازمانیافته با هدف نابودی کامل جامعهی ایزدی بوده و مصداق بارز نسلکشی به شمار میرود.
پروندهی باز ناپدیدشدگان و تفحص گورهای جمعی
یکی از بزرگترین چالشهای بازماندگان، نامعلوم بودن سرنوشت هزاران مفقودالاثر است. سازمان "نجات کودکان" در گزارش خود در ۱ اوت ۲۰۲۴ (۱۱ مرداد ۱۴۰۳) اعلام کرد که وضعیت حدود ۱٬۳۰۰ کودک ایزدی که در دوران تسلط داعش ناپدید شدهاند، همچنان مبهم است. در همین حال، فرآیند تفحص گورهای جمعی برای شناسایی قربانیان ادامه دارد.
بر اساس گزارش سازمان حقوقبشری "یازدا"، در بازه زمانی ۱۶ تا ۲۷ نوامبر ۲۰۲۵ (۲۵ آبان تا ۶ آذر ۱۴۰۴)، بقایای دستکم ۴۲ قربانی دیگر از ۸ گور جمعی در مناطق شنگال و بعاج بیرون کشیده شد. این عملیات با همکاری نهادهای عراقی از جمله وزارت کشور عراق و کمیسیون بینالمللی افراد مفقود انجام شد، اما مسیر شناسایی هویت تمامی قربانیان همچنان طولانی است.
آزادسازی شنگال و موانع بازگشت آوارگان
شنگال در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۵ (۲۲ آبان ۱۳۹۴) طی عملیات نیروهای پیشمرگه با پشتیبانی هوایی ائتلاف بینالمللی از کنترل داعش خارج شد. با این حال، پایان حضور نظامی داعش به معنای بازگشت فوری ثبات به منطقه نبود. تخریب گسترده خانهها، مدارس، مراکز درمانی و زیرساختهای حیاتی مانند شبکههای آب و برق در کنار ناامنیهای مداوم، مانع از بازگشت گسترده خانوادهها شد.
گزارشهای رسمی سازمان بینالمللی مهاجرت نشان میدهد که نزدیک به ۲۰۰٬۰۰۰ کورد ایزدی با وجود گذشت سالها از شکست داعش، همچنان آواره هستند. اگرچه حدود ۱۵۰٬۰۰۰ نفر به شنگال بازگشتهاند، اما بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر همچنان در اردوگاههای موقت دولت اقلیم کوردستان به سر میبرند و ۱۰۰٬۰۰۰ تن دیگر ناچار به ترک کامل خاک عراق شدهاند.
بنبست راهبردی در اجرای توافقنامهی شنگال
دولت فدرال عراق و دولت اقلیم کوردستان در ۹ اکتبر ۲۰۲۰ (۱۸ مهر ۱۳۹۹) توافقنامهای را با هدف پایان دادن به بیثباتی در شنگال امضا کردند. این توافق بر ۳ محور اصلی استوار بود: انتصاب فرماندار جدید و اصلاح ساختار اداری محلی، سازماندهی وضعیت امنیتی با تشکیل نیروی محلی متشکل از ۲٬۵۰۰ نفر، و اخراج گروههای مسلح غیررسمی برای آغاز روند بازسازی.
با این حال، گزارشهای ارزیابی گروه بینالمللی بحران نشان میدهد که تنشهای مستمر میان بغداد و اربیل، حضور نیروهای نظامی موازی و روند بسیار کند بازسازی، مانع از تحقق این توافق شده است. این بنبست راهبردی موجب شده تا امنیت منطقه همچنان شکننده باقی بماند.
حمایتهای بینالمللی و کاستیهای قوانین داخلی
در سطح بینالمللی، پارلمان آلمان در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۳ (۲۹ دی ۱۴۰۱) و دولت بریتانیا در ۱ اوت ۲۰۲۳ (۱۰ مرداد ۱۴۰۲) رسماً جنایات داعش علیه ایزدیها را بهعنوان نسلکشی به رسمیت شناختند. در سطح داخلی نیز پارلمان عراق در ۱ مارس ۲۰۲۱ (۱۱ اسفند ۱۳۹۹) "قانون حمایت از بازماندگان ایزدی" را تصویب کرد تا حقوقی چون مستمری ماهیانه، مسکن، آموزش و خدمات درمانی را برای آنان تضمین کند.
اما بر اساس بررسیهای میدانی سازمان "یازدا" که در ۲ اوت ۲۰۲۵ (۱۱ مرداد ۱۴۰۴) منتشر شد، اجرای این قانون به دلیل بروکراسی پیچیده و چالشهای جدی در ارائه خدمات توسط نهادهایی مانند وزارت امور داخلی اقلیم کوردستان و وزارت کشور عراق، با کاستیهای عمیقی مواجه است. امروز، در دوازدهمین سالگرد این فاجعه، ایزدیها همچنان در برزخی میان انتظار برای عدالت، جستجوی گمشدگان و امید به بازسازی سرزمین ویرانشدهی خود زندگی میکنند.