۲۱ فوریه با روز جهانی زبان مادری مصادف است

امروز ۲۱ فوریه (۲ اسفند) مصادف با روز جهانی زبان مادری است؛ روزی که برای ملت کورد فراتر از یک مناسبت تقویمی، نمادی از ایستادگی در برابر سیاست‌های انکار و همسان‌سازی فرهنگی محسوب می‌شود و یادآور اهمیت حیاتی حفظ تنوع زبانی در جهان است.

۲۱ فوریه، روز جهانی زبان مادری، فرصتی برای گرامیداشت زبان‌هایی است که شالوده‌ی هویت ملت‌ها را تشکیل می‌دهند. این روز تنها یک مناسبت عادی نیست، بلکه تاریخی سرشار از فداکاری و مبارزات سیاسی و فرهنگی را در دل خود دارد؛ تاریخی که جهان برای حفظ تکثر زبانی به آن مدیون است.

مبنای نام‌گذاری این روز به رویدادهای سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۰) بازمی‌گردد؛ زمانی که بنگلادش کنونی، به عنوان بخشی از پاکستان، درگیر مبارزه‌ای برای به رسمیت شناختن زبان «بنگالی» بود. پس از آنکه دولت وقت پاکستان تنها زبان اردو را به عنوان زبان رسمی اعلام کرد، مردم بنگلادش دست به اعتراض زدند. در ۲۱ فوریه‌ی ۱۹۵۲، پلیس به روی تظاهرکنندگان آتش گشود و شماری از آنان جان باختند. خون این جان‌باختگان به نیروی محرکه‌ی جنبشی سیاسی و فرهنگی تبدیل شد که در نهایت در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) به استقلال بنگلادش منجر گردید. سرانجام در ۱۷ نوامبر ۱۹۹۹ (۲۶ آبان ۱۳۷۸)، سازمان یونسکو به درخواست دولت بنگلادش، این روز را به عنوان «روز جهانی زبان مادری» نام‌گذاری کرد و مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۶) ضمن حمایت از این اقدام، آن سال را سال بین‌المللی زبان‌ها نامید.

زبان به مثابه‌ی سنگر مقاومت

برای ملت کورد، زبان مادری فراتر از یک ابزار ارتباطی، به مثابه‌ی سنگری برای دفاع از هویت بوده است. در نیمه‌ی نخست سده‌ی بیستم، زمانی که سیاست «یک دولت، یک زبان» بر منطقه حاکم بود، مردم کورد با موجی از سیاست‌های همسان‌سازی قهری (آسمیلاسیون) شامل تعریب، تتریک و تفریس (فارسی‌سازی) روبه‌رو شدند. در برابر این هجمه، زبان کوردی به عنوان مهم‌ترین رکن هویت ملی، مانع از فروپاشی فرهنگی گردید.

در کنار مبارزات سیاسی و مسلحانه، یک جریان قدرتمند آکادمیک و فرهنگی نیز برای صیانت از این میراث شکل گرفت. دانشمندان کورد  نقش برجسته‌ای در معرفی علمی زبان کوردی به مجامع دانشگاهی جهان ایفا کردند. حسن‌پور از طریق پژوهش‌های گسترده، به‌ویژه در ژورنال‌های بین‌المللی جامعه‌شناسی زبان، کوشیدند تا اهمیت و خطرات پیرامون زبان کوردی و گویش‌های آن را برای جهانیان تبیین کند تا نسل‌های آینده‌ی کورد از حق تحصیل و تکلم به زبان مادری محروم نمانند.

نقش زنان و تأثیر تروماهای تاریخی بر زبان

در مقوله‌ی زبان، جایگاه زنان و به‌ویژه نقش «مادر» همواره مورد توجه بوده است. پژوهش‌های نوین بر لزوم تفکیک میان نقش «بیولوژیک مادری» و «پایگاه اجتماعی زنان» تأکید دارند. دکتر «نظند بیگی‌خانی» در تحقیقات خود اشاره می‌کند که جنگ‌های پیاپی در کوردستان (از عملیات انفال و بمباران شیمیایی تا جنگ با داعش)، تأثیرات روانی عمیقی بر زنان و خانواده‌های کورد بر جای گذاشته است.

این فجایع سبب شده‌اند که مادران کورد در مقاطع مختلف تاریخی، ناچار به انتخاب سکوت شوند یا زبان برای آنان با درد و رنج عجین گردد. این ناامنی‌های روانی، فرصت بازتعریف هویت و زبان را از زنان به عنوان انسان‌هایی آزاد و فارغ از فشارها سلب کرده است.

ضرورت نهادینه‌سازی آموزش زبان

اگرچه خانواده و مادر نخستین بستر یادگیری زبان هستند، اما کارشناسان تأکید دارند که برای حفظ زبان کوردی در عصر مدرن، نمی‌توان تنها به نقش سنتی مادر اکتفا کرد. نهادهای آموزشی، نقشی حیاتی در این فرآیند ایفا می‌کنند.

مهدکودک‌ها و مراکز پیش‌دبستانی به عنوان نخستین حلقه‌ی اجتماعی شدن کودک، می‌توانند نسل جدید را با زبان کوردی معیار و علمی پرورش دهند. در این راستا، حضور زنان در این مراکز آموزشی، در واقع تداوم‌بخش همان رسالت تاریخی است که پیش‌تر در خانه انجام می‌شد، اما این بار در چارچوبی سیستماتیک و مدرن که بقای زبان را در دنیای امروز تضمین می‌کند.