خیز اقلیم کوردستان برای عبور از اقتصاد نفتی با طعم کشاورزی هلندی
ابتکار کشاورزی تحت حمایت هلند در "دره بازیان" با عبور از فاز آزمایشی، اکنون به گفته مقامات آمستردام، به سنگ بنای یک شراکت بلندمدت با اقلیم کوردستان تبدیل شده است؛ اقدامی که نشاندهنده استراتژی کلان هلند برای نوسازی کشاورزی، تقویت امنیت غذایی و حمایت از تنوعبخشی به اقتصاد اقلیم از طریق همکاریهای پایدار، به جای کمکهای توسعهای کوتاهمدت است.
"برتریل سنویر"، معاون سرکنسول هلند در اربیل، روز دوشنبه در مراسم افتتاحیه این پروژه اعلام کرد که طرح دره بازیان تنها "آغاز" یک مسیر طولانی است. او تاکید کرد که موفقیت این طرح نه به یک سرمایهگذاری واحد، بلکه به همکاری مستمر میان کشاورزان، نهادهای دولتی، پژوهشگران، دانشگاهها، بازرگانان، تأمینکنندگان و بخش خصوصی بستگی دارد.
سنویر، در جمع حاضران گفت: امروز ما فقط دستاوردهای این پروژه را جشن نمیگیریم، بلکه شراکتها، آرمانهای مشترک و این باور را ارج مینهیم که کشاورزی میتواند محرک قدرتمندی برای رشد اقتصادی، امنیت غذایی و توسعه روستایی باشد.
سخنان وی نشان داد که این ابتکار بخشی از تلاش گستردهتر هلند برای تحول در بخش کشاورزی اقلیم کوردستان از طریق همکاریهای کاربردی و بازارمحور است؛ همکاریهایی که بر پایه بیش از یک دهه تعامل دوجانبه در این حوزه بنا شده است.
به گفته معاون سرکنسول، این پروژه با ساختوساز یا واردات فناوری جدید آغاز نشد، بلکه شروع آن با یک ارزیابی جامع سهساله برای درک واقعیتهای پیشروی تولیدکنندگان صیفیجات در بازیان همراه بود. در این راستا، پژوهشگران با کشاورزان، بازرگانان، خردهفروشان، تأمینکنندگان و نهادهای دولتی مصاحبه کردند تا نقاط ضعف کل زنجیره ارزش کشاورزی، از تولید و برداشت تا بازاریابی و فروش، را شناسایی کنند.
وی، افزود این پروژه به جای ارائه راهحلهای از پیش تعیینشده، بر اساس شواهدِ بهدستآمده از این مشورتها طراحی شده است تا شرکا بتوانند مداخلههای خود را متناسب با چالشهای خاص منطقه تنظیم کنند. خروجی این رویکرد، مجموعهای از اقدامات برای بهبود بهرهوری و توان رقابتی بوده است؛ اقداماتی شامل راهاندازی مدارس میدانی کشاورزان برای تبادل دانش کاربردی، کشت آزمایشی گونههای اصلاحشده گوجهفرنگی و زردچوبه، معرفی سیستمهای بینالمللی سنجش سلامت غذا، بهبود سیستمهای سورتینگ و درجهبندی، ارتقای بستهبندی و در نهایت خلق برند «Bazian Valley Fresh» برای تثبیت نام این منطقه در بازار.
در این پروژه، دانشگاه سلیمانیه نیز مشارکت داشته و بستر همکاری دانشجویان و پژوهشگران را در کنار تولیدکنندگان فراهم کرده است. همزمان، حضور و مشارکت زنان نیز در مراحل مختلف زنجیره ارزش کشاورزی تقویت شده است.
سنویر، توضیح داد که این عناصر منعکسکننده الگویی است که سیاستگذاران هلندی آن را "مدل الماس هلندی" مینامند؛ رویکردی که در آن کشاورزان، تأمینکنندگان، بازرگانان، مؤسسات پژوهشی و آژانسهای دولتی، هرکدام نقشی مکمل را برای تقویت تولیدات کشاورزی ایفا میکنند. او گفت: هر شریک نقش متفاوتی دارد، اما همگی برای یک هدف واحد تلاش میکنند؛ بخش کشاورزی قویتر، رقابتیتر و پایدارتر.
این مدل به جای نگاه تکبعدی به کشاورزی، بر هماهنگی در کل زنجیره تأمین تأکید دارد و به تولیدکنندگان کمک میکند تا کیفیت را بهبود بخشند، ضایعات پس از برداشت را کاهش دهند، دسترسی به بازار را گسترش دهند و به شکل مؤثرتری به چالشهایی مانند تغییرات اقلیمی، کمآبی و رقابت فزاینده بینالمللی پاسخ دهند.
سنویر، معتقد است که عبور از این چالشها برای کشاورزان به صورت انفرادی روزبهروز دشوارتر میشود و همین امر، شراکتهای بلندمدت و اشتراکگذاری دانش را برای رشد آینده حیاتی میسازد. او همچنین تاکید کرد که هلند فاز کنونی را صرفاً آغاز یک فرآیند طولانیتر میداند. ارزیابی که برای ماه اوت برنامهریزی شده، نتایج پروژه را بررسی خواهد کرد و انتظار میرود به شکلگیری چارچوبی گستردهتر برای ادامه همکاریها کمک کند.
این طرح بر پایه سالها توسعه حضور هلند در بخش کشاورزی اقلیم کوردستان شکل گرفته است. بر اساس گزارش مارس ۲۰۲۵ کانال کوردستان۲۴، "آدریان ایزلتین"، سرکنسول هلند، اعلام کرده بود که همکاری نهادهای هلندی و شرکای کورد به تبدیل تولید سیبزمینی از یک صنعت کوچک داخلی به بخشی با توانایی صادرات محصولات فرآوریشده به بازارهای منطقه کمک کرده است. این گزارش پیشرفت مذکور را مدیون بهبود در سراسر زنجیره ارزش از جمله کیفیت بذر، روشهای تولید، فناوریهای فرآوری و اقدامات پایداری میدانست.
ایزلتین، در گفتوگوی دیگری با کوردستان۲۴ در ژوئیه ۲۰۲۵ اشاره کرد که این همکاریهای دوجانبه، تولید سالانه سیبزمینی را ظرف یک دهه از حدود ۲,۰۰۰ تن به بیش از ۶۰۰,۰۰۰ تن افزایش داده است. به گفته او، این شراکت باعث اشتغالزایی، تقویت امنیت غذایی و ایجاد فرصتهایی برای صادرات محصولات کشاورزی به دیگر نقاط عراق و کشورهای همسایه شده و صیفیجات و لبنیات را به عنوان حوزههای آیندهدار برای همکاریهای بعدی تعیین کرده است.
پروژه "دره بازیان" بازتابی از همین تکامل است. این طرح به جای تمرکز بر یک محصول واحد، به دنبال تقویت سیستمهای زیربنایی تولید کشاورزی، از آموزشهای فنی و تحقیقات علمی گرفته تا برندسازی، استانداردهای کیفیت و سازماندهی بازار، است.
کشاورزی اکنون به یکی از محکمترین پایههای روابط گستردهتر هلند با اقلیم کوردستان تبدیل شده است. بر اساس گزارش کوردستان۲۴ از دیدار سپتامبر ۲۰۲۵ میان مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم و کریستوف پرومرسبرگر، کاردار هلند، هر دو طرف بر تعهد خود به گسترش همکاریهای اقتصادی تاکید کردند و هلند از برنامهریزی برای اعزام یک هیات تجاری با هدف تعمیق روابط بازرگانی خبر داد. در این گفتگوها، کشاورزی به عنوان یکی از موفقترین نمونههای همکاری دوجانبه و بازوی مهم دولت اقلیم کوردستان در استراتژی تنوعبخشی به اقتصاد و عبور از وابستگی به نفت معرفی شد.
مقامات هلندی همواره این آرمانهای اقتصادی را به همکاریهای نهادی وسیعتر گره زدهاند. ایزلتین، در مصاحبهای در اوایل سال ۲۰۲۵، اقلیم کوردستان را شریکی استراتژیک خواند که ثبات سیاسی و فضای سرمایهگذاری آن، همکاریهای اقتصادی بلندمدت را ممکن میسازد. وی، تاکید کرد که سرمایهگذاری مستمر، حکمرانی قوی و شراکت بخشهای عمومی و خصوصی برای جذب شرکتهای هلندی و گسترش تجارت دوجانبه ضروری است.
این اعتماد اکنون در بخش خصوصی نیز دیده میشود. "پیتر دی گراف"، سرمایهگذار هلندی و همبنیانگذار شرکت Phil & Flo، در سپتامبر ۲۰۲۵ به کوردستان۲۴ گفت که اقلیم کوردستان با بهبود زیرساختها، فضای کسبوکار و آغوش باز دولت برای سرمایهگذاری خارجی، فراتر از انتظارات او ظاهر شده است. او همچنین کشاورزی را یکی از بخشهای دارای بیشترین پتانسیل بلندمدت دانست و به عزم اقلیم برای توسعه تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات مواد غذایی اشاره کرد.
در چنین بستری، پروژه "دره بازیان" نشان میدهد که چگونه همکاری هلند و کوردستان از صرفِ "انتقال فناوری" به سمت "ساخت سیستمهای کشاورزی یکپارچه" حرکت میکند. این ابتکار با اتصال کشاورزان به پژوهشگران، دانشگاهها، مشاغل و نهادهای عمومی، به دنبال افزایش بهرهوری، تقویت امنیت غذایی، مدیریت بهینه مصرف آب، حمایت از اشتغال روستایی و خلق محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بالا است که توانایی رقابت در بازارهای وسیعتر را داشته باشند.
برای دولت اقلیم کوردستان، این اهداف کاملاً با تلاشهای کلان جهت تنوعبخشی به اقتصاد، تقویت زنجیرههای تأمین داخلی و کاهش اتکا به درآمدهای نفتی همسو است. برای هلند نیز این پروژه گام دیگری در شراکتی است که تمرکز آن بیش از پیش بر تابآوری بلندمدت استوار است تا کمکهای کوتاهمدت. با ورود پروژه بازیان به فاز بعدی، به نظر میرسد هر دو دولت موفقیت آن را نه فقط در افزایش برداشت محصول، بلکه در توانایی آن برای ایجاد یک مدل همکاری پایدار و رقابتی در سالهای آینده ارزیابی میکنند.