احیای تالابهای دوکان؛ رونق دوبارهی پرورش گاومیش در منطقهی راپرین
افزایش بیسابقهی ذخایر آبی در سد راهبردی دوکان، زمینهساز بازگشت گلههای گاومیش به تالابهای منطقهی راپرین و بهبود چشمگیر معیشت صدها خانوادهی دامدار شده است.
جدیدترین گزارشهای میدانی از اقلیم کوردستان نشان میدهند که پس از بارشهای کمسابقهی زمستان و بهار گذشته، تالابها و آبگیرهای اطراف سد دوکان بهطور کامل احیا شدهاند. این تحول بزرگ زیستمحیطی که از آوریل و مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) شتاب گرفت، جانی تازه به بخش کشاورزی و دامداری منطقه بخشیده است. بر اساس بیانیههای رسمی مدیریت سدهای اقلیم کوردستان در ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵)، میزان ذخیرهی آب سدهای منطقه به بالاترین حد خود رسیده و سد راهبردی دوکان بیش از ۹۹ درصد ظرفیت خود را پر کرده است. این پرآبی بیسابقه، بستر مناسبی را برای بازگشت و رونق دوبارهی پرورش گاومیش در تالابهای اطراف سد فراهم کرده و معیشت صدها خانوادهی وابسته به این پیشه را دگرگون ساخته است.
پایان بحران خشکسالی و احیای ظرفیت سد دوکان
برای درک اهمیت این رویداد، باید به وضعیت اسفبار سالهای گذشته نگاهی انداخت. در ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۱۴۰۴)، سد دوکان به دلیل تغییرات اقلیمی شدید و ساخت سدهای بالادست در آن سوری مرز اقلیم کوردستان، با بحرانی بزرگ روبهرو شد؛ بهطوری که حجم آب ذخیرهشده در آن به کمتر از ۲۴ درصد ظرفیت کل کاهش یافت که کمترین میزان در دو دههی گذشته بود.
این خشکسالی شدید ضربهی مهلکی به پرورشدهندگان گاومیش وارد کرد. پیش از آن در سپتامبر ۲۰۲۲ (شهریور ۱۴۰۱) نیز وضعیت وخیم دامداران روستای "کانیماران" که به دلیل گرانی علوفه و خشکی مطلق آبگیرها مجبور به فروش گاومیشهای خود شده بودند، بازتاب گستردهای در رسانهها داشت.
با این حال، گزارشهای اخیر مدیریت سد دوکان در می ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) تایید کرد که بارش نزدیک به ۱۰۰۰ میلیمتر باران و برف، تراز آب سد را به آستانهی سرریز شدن رسانده است. تصاویر منتشر شده، گلههای بزرگی از گاومیشها را در میان تالابهای پرآب مجاور سد نشان میدهد که گویای بازگشت کامل حیات به این پهنهی طبیعی است.
تمرکز گلههای گاومیش در روستاهای کانیماران و توپزاوا
تمرکز اصلی این رونق اقتصادی و زیستمحیطی بر روستاهای کانیماران و توپزاوا واقع در منطقهی مستقل راپرین است. در سالهای گذشته بسیاری از خانوادهها به دلیل هزینههای بالای علوفه و کمبود شدید آب ناچار به مهاجرت یا تغییر شغل شده بودند، اما افزایش چشمگیر پهنههای آبی در سال جاری، شرایط را به نفع ساکنان تغییر داده است.
سعدی طیب، مدیرکل دامپزشکی ادارهی مستقل راپرین، اعلام کرد که شمار گاومیشهای فعال در این منطقه اکنون از مرز ۵۰۰ رأس فراتر رفته است. بیش از ۲۰۰ رأس از این جمعیت باارزش دامی، در دو روستای کانیماران و توپزاوا نگهداری میشوند. این روستاها که در موقعیتی جغرافیایی هموار در نزدیکی سد دوکان قرار دارند، به قطب اصلی تولید فرآوردههای دامی باکیفیت تبدیل شدهاند و آبگیرهای طبیعی آنها پناهگاهی امن برای این پستانداران آبدوست فراهم کرده است.
ارزش اقتصادی فرآوردههای لبنی در بازارهای اقلیم کوردستان
گاومیش بهعنوان یکی از سودآورترین حیوانات اهلی منطقه شناخته میشود. شیر گاومیش به دلیل چربی بالا، مادهی اولیهی تولید بهترین ماست، سرشیر (قیماق) و پنیر در کوردستان است. ماست گاومیش روستای کانیماران اکنون بهعنوان یک برند محبوب و سوغاتی ارزشمند در سراسر منطقهی بتوین و حتی شهرهای بزرگتر مانند اربیل و سلیمانیه شناخته میشود.
بر اساس آمارهای محلی، هر گاومیش بالغ روزانه بین ۶ تا ۷ کیلوگرم ماست تولید میکند که این محصول با قیمتی دو برابر ماست معمولی گاو به فروش میرسد. این چرخه اقتصادی، علاوه بر جلوگیری از بیکاری جوانان روستایی، زنجیرهای از مشاغل فرعی از جمله حملونقل و فروشگاههای لبنیاتی را در سراسر منطقه فعال نگه داشته است.
چالشهای باقیمانده و ضرورت حمایتهای دولتی
با وجود خوشحالی ناشی از پرآبی تالابها، دامداران محلی همچنان با چالشهای بزرگی دستوپنجه نرم میکنند. بر اساس اظهارات اهالی روستای کانیماران، قیمت علوفه، کاه و جو نسبت به سالهای گذشته افزایش چشمگیری داشته است. دامدارانی نظیر کارزان شوان و جمیله حسن توضیح میدهند که اگرچه آب فراوان است، اما عدم حمایت کافی در تأمین علوفهی یارانهای، سودآوری کامل این حرفه را با مانع مواجه میکند.
ادارهی دامپزشکی راپرین با تایید این مشکلات اعلام کرده است که با اعزام تیمهای سیار درمانی و واکسیناسیون رایگان، درصدد جلوگیری از شیوع بیماریهای فصلی در تابستان است. کارشناسان معتقدند توسعه و حمایت از پرورش گاومیش میتواند بهعنوان یکی از پایههای اصلی تقویت اقتصاد غیرنفتی دولت اقلیم کوردستان عمل کند؛ حرفهای که پیوندی دیرینه با تاریخ و جغرافیای این سرزمین دارد.