Irak’ta cumhurbaşkanlığı için adaylık şartları neler? Yasal prosedür nasıl işliyor?

Irak Parlamentosu, 2005 daimi anayasası uyarınca ülkenin yeni cumhurbaşkanını seçmek üzere süreci başlattı. Siyasi teamüllere göre Kürtlere ayrılan ve ülkenin en yüksek idari makamı olan cumhurbaşkanlığı, egemenliği temsil etmenin yanı sıra anayasayı ve toprak bütünlüğünü koruma görevini üstleniyor.

13 Ekim 2022’de 9. Cumhurbaşkanı seçilen Latif Reşid’in görev süresinin dolmasıyla birlikte gözler yeni seçim sürecine çevrildi. Cumhurbaşkanlığı görev süresi dört yıl olup, yalnızca bir kez daha yenilenebiliyor.

Cumhurbaşkanı, ülkenin istikrarının korunmasında kilit rol oynuyor. Başbakan Muhammed Şiya Sudani ile yapılan sürekli görüşmelerde, Kürdistan Bölgesi’nin bütçesi, maaşları ve seçimler gibi kritik konular ele alınıyor.

Anayasa, cumhurbaşkanını "anayasanın ve toprak bütünlüğünün koruyucusu" olarak tanımlıyor. Bu makam, anayasa ihlalleri veya bileşenlere yönelik haksızlıklar karşısında müdahale yetkisine sahip. Bu yetkiler, Kürt davasına hizmet etmek ve yasa dışı kararları iptal etmek açısından stratejik önem taşıyor.

Anayasal çerçeve ve temel yetkiler 

Yürütme: Madde 66’ya göre yürütme yetkisi cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulundan oluşur. Her ikisi de yetkilerini anayasa ve kanunlar çerçevesinde icra eder.

Anayasa ve ülkenin koruyucusu: 67. Madde, Cumhurbaşkanı'nın devletin başı; vatanın birliğinin ve ülkenin egemenliğinin sembolü olduğunu vurgular. Cumhurbaşkanı, anayasaya bağlılığı sağlamak; Irak'ın bağımsızlığını, egemenliğini, birliğini ve toprak bütünlüğünü korumak için çaba gösterir.

Özel Af: Uluslararası suçlar, terör, mali ve idari yolsuzluk suçlarından hüküm giyenler hariç olmak üzere, Başbakanın tavsiyesi üzerine özel af çıkarmak. 

Onay Yetkisi: Uluslararası antlaşmaları ve Parlamentodan geçen yasaları onaylamak. Yasalar gönderildikten 15 gün sonra onaylanmış sayılır.

Parlamentoyu Çağırma: Seçim sonuçlarının onaylanmasından sonraki 15 gün içinde Parlamentoyu toplantıya çağırmak.

İdam Kararları: Mahkemelerce verilen idam cezalarını onaylamak.

Onursal yetkiler: Yasaya uygun olarak ve Başbakanın tavsiyesi üzerine nişan ve madalyaların verilmesi; ayrıca büyükelçilerin onaylanması (akredite edilmesi).

Seçim süreci nasıl işliyor?

Irak Parlamentosundaki seçim prosedürü şu adımlardan oluşuyor:

Başvuru: 31 Aralık 2025 Çarşamba günü itibarıyla Parlamento Başkanlığı adaylık başvurularını kabul etmeye başladı.

İnceleme: Başvuruların ardından yasal şartları taşıyan adayların nihai listesi ilan edilecek.

Oturum: Parlamento, seçim için özel oturum düzenleyecek. Oturumun açılması için 219 milletvekilinin (üçte iki çoğunluk) hazır bulunması gerekiyor.

Birinci Tur: Adayın seçilebilmesi için hazır bulunanların üçte ikisinin (219 oy) desteği şart (Madde 70).

İkinci Tur: İlk turda sonuç çıkmazsa, en çok oyu alan iki aday yarışır. Bu turda en fazla oyu alan isim cumhurbaşkanı seçilir.

Yemin: Seçilen aday, anayasal yemin ederek göreve başlar.

Adaylık şartları nelerdir?

Anayasaya göre cumhurbaşkanı adaylarında aranan temel şartlar şunlardır:

Vatandaşlık: Adayın Irak vatandaşı olması ve Iraklı anne-babadan doğmuş olması.

Yaş: 40 yaşını doldurmuş olması.

Eğitim: Üniversite diplomasına sahip olması.

Siyasi Yetkinlik: Siyasi deneyime sahip, dürüstlüğü ve yetkinliği ile tanınan biri olması.

Adli Sicil: Yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymemiş olması.

Hukukun Üstünlüğü: Hukukun üstünlüğüne, ulusal birliğe ve ülke güvenliğine inançlı olması. Hükümeti kurma süreci

Anayasa'nın 72. maddesine göre Başkanlık Divanı seçiminden sonra Parlamentonun cumhurbaşkanını seçmek için 30 günü bulunuyor. Seçilen cumhurbaşkanı, siyasi teamüllere göre Şii bileşenin payı olan en büyük Parlamento grubunun adayını hükümeti kurmakla görevlendirecek.

Bağdat Yeşil Bölge'deki Selam Sarayı, Cumhurbaşkanlığı makamı olarak kullanılıyor.

Hatırlanacağı üzere Irak Parlamentosu, 29 ve 30 Aralık 2025 tarihlerinde gerçekleştirdiği oturumlarda 6. yasama dönemi Başkanlık Divanını belirlemişti. Süreç, Heybet Halbusi'nin Parlamento Başkanı, Adnan Feyhan'ın Birinci Başkan Yardımcısı ve Farhad Atruşi'nin İkinci Başkan Yardımcısı olarak seçilmesiyle tamamlanmıştı.