جنگ پنهان در تنگه هرمز؛ نبرد برای گازی که از نفت گرانبها تر است
هلیوم؛ گازی که بدون آن، تکنولوژی مدرن فلج میشود
در حالی که تمامی نگاهها به تنگه هرمز و بازار جهانی نفت معطوف است، نبردی پنهان میان ابرقدرتهای جهان در این آبراه راهبردی در جریان است، "جنگ هلیوم". این نبردی برای پیشروی در عرصه تکنولوژی میان چین و ایالات متحده است.
اکنون نبرد میان محور آمریکا-اسرائیل با ایران وارد دومین ماه خود شده است؛ دورانی که بازار جهانی نفت و سهام، بیشترین ناپایداری را تجربه کردهاند. پیامدهای اقتصادی آشکار این جنگ بر کسی پوشیده نیست، اما در لایههای زیرین، جنگی سری در تنگه هرمز پیش میرود. هلیوم، همان گازی است که بدون آن، چرخ تکنولوژی مدرن از حرکت باز میایستد.
هلیوم (Helium) دومین عنصر سبک و دومین عنصر فراوان در جهان است. هنگامی که این گاز به مایع تبدیل میشود، دمای آن به نزدیکی "صفر مطلق" میرسد؛ وضعیتی که در علم و صنعت نقشی حیاتی ایفا میکند. این ماده در فناوریهای فوقپیشرفته از جمله پزشکی، صنایع هوافضا، الکترونیک، صنایع زیردریایی و ساخت فضاپیماها کاربرد دارد.
گازی سبک، اما پر ارزش
چین از طریق این گاز سبک، معادلات اقتصادی و سیاسی جهان را تغییر داده و کفه ترازو را به نفع خود سنگین کرده است؛ موضوعی که واکنش تند آمریکا را در پی داشته است.
چین به عنوان قطب صنایع دقیق، یکی از بزرگترین مصرفکنندگان هلیوم در جهان است. پکن تلاش میکند در تولید تراشههای کامپیوتری و موبایل به قدرت اول جهان تبدیل شود و هلیوم در این فرآیند، نقشی کلیدی در خنکسازی سریع قطعات و جلوگیری از واکنشهای شیمیایی ناخواسته ایفا میکند.
برتریهای تکنولوژیک چین با تکیه بر هلیوم:
نیروگاههای هستهای: چین در توسعه نسل چهارم کوره های هستهای پیشتاز است؛ این کورهها به جای آب، با گاز هلیوم خنک میشوند.
قطارهای سریعالسیر: سریعترین قطار جهان در چین با فناوری "ابررسانایی"($Superconductivity$) " کار میکند که نیازمند آهنرباهای غولپیکری است که تنها با هلیوم خنک میشوند.
صنعت فضا: برنامههای فضایی چین (مانند سفر به ماه) بدون هلیوم فلج میشود؛ چرا که این تنها گازی است که در سرمای شدید فضا منجمد نمیشود.
چین از این طریق موفق شده ۴۰٪ بازار جهانی کالاهای الکترونیک، ۵۰٪ بازار نمایشگرها، ۶۰٪ بازار باتری خودروهای برقی و ۲۰٪ تجهیزات پزشکی جهان را تحت کنترل درآورد.
چالش استراتژیک؛ نقطه ضعف پکن
رقیب اصلی چین، یعنی آمریکا، روی تنها نقطه ضعف پکن دست گذاشته است، آن هم منابع تولید است.
با وجود پیشتازی چین در تولید کالا، این کشور در تامین خودِ گاز هلیوم ناتوان است. ۹۰٪ هلیوم جهان در آمریکا، قطر و روسیه تولید میشود. اگر آمریکا و متحدانش دسترسی چین به این گاز را محدود کنند، بیش از ۳۰٪ اقتصاد چین که وابسته به تکنولوژیهای برتر است، با خطر توقف روبرو خواهد شد.
در این میان، قطر تامینکننده اصلی چین است. پکن گاز طبیعی مایع (LNG) را که حاوی هلیوم است، از طریق تنگه هرمز وارد میکند. اما اکنون که به دلیل جنگ، تردد تجاری در این تنگه با اختلال جدی مواجه شده، شریان حیاتی اقتصاد و صنعت چین در آستانه انسداد قرار گرفته است.
پلان B؛ طرح جایگزین چین
- مقامات پکن با درک این نقطه ضعف، برنامههای جایگزینی را تدوین کردهاند:
- تولید داخلی: احداث کارخانههای جداسازی هلیوم از میادین گاز داخلی.
- بازیافت: استفاده از سیستمهای بازیافت در بیمارستانها و کارخانهها برای تبدیل دوباره بخار هلیوم به مایع.
- منابع نوین: آزمایش برای استخراج هلیوم از فرآیند تبدیل زغالسنگ به گاز.
- نگاه به ماه: چین در پروژه فضایی "چانگ-ئه"، در حال تحقیق روی "هلیوم-۳" در سطح ماه است؛ منبعی که میتواند در آینده به تامینکننده اصلی انرژی هستهای زمین تبدیل شود.
چرا هلیوم نایاب است؟
هلیوم به قدری سبک است که جاذبه زمین نمیتواند آن را نگه دارد؛ به محض خروج از کپسول یا بالن، به سمت فضا رفته و برای همیشه از دست میرود. این گاز حاصل تجزیه رادیواکتیو اورانیوم در زیر زمین طی میلیونها سال است و تنها به مقدار بسیار کم در حین استخراج گاز طبیعی به دست میآید.
در حال حاضر، تنها کشورهای معدودی نظیر آمریکا، قطر، روسیه و الجزایر تکنولوژی پیشرفته جداسازی آن را در اختیار دارند و همین کمبود منابع در کنار افزایش تقاضا و تنشهای ژئوپلیتیک، قیمت آن را به شدت افزایش داده است.